AThe Kinabatangan and its floodplainKinabatangan河與氾濫平原Kinabatangan dan dataran banjirnya
The Kinabatangan is 560 km long — the longest river in Sabah and the second longest in Malaysia — and drains a basin of about 16,800 km². It rises in the mountains of Tongod and, in its lower course, meanders across a floodplain of oxbow lakes, riverine forest, swamp forest and nipa. In August 2005 the state gazetted 26,103 ha of riverside forest in 17 parcels as the Lower Kinabatangan Wildlife Sanctuary, and in September 2025 UNESCO made the wider landscape, 413,866 ha, the Kinabatangan Biosphere Reserve. Yet an estimated 80% of the lower floodplain has been converted to agriculture or other non-forest use, leaving the protected forest as a chain of fragments along the river.
Kinabatangan河長560公里，是沙巴最長、馬來西亞第二長的河流，流域面積約16,800平方公里。它發源於Tongod的山區，下游蜿蜒流過由牛軛湖、河岸林、沼澤林和水椰組成的氾濫平原。2005年8月，州政府把沿河17片共26,103公頃的森林憲報公佈為Kinabatangan下游野生動物保護區；2025年9月，聯合國教科文組織把更大範圍的413,866公頃列為Kinabatangan生物圈保護區。然而，估計下游氾濫平原有80%已被改為農業或其他非森林用途，受保護的森林只剩沿河一串零碎的林地。
Kinabatangan panjangnya 560 km — sungai terpanjang di Sabah dan kedua terpanjang di Malaysia — dan menyalirkan lembangan kira-kira 16,800 km². Ia bermula di pergunungan Tongod dan, di bahagian hilirnya, berliku merentasi dataran banjir tasik ladam, hutan tepi sungai, hutan paya dan nipah. Pada Ogos 2005 kerajaan negeri mewartakan 26,103 ha hutan tepi sungai dalam 17 bidang sebagai Santuari Hidupan Liar Kinabatangan Hilir, dan pada September 2025 UNESCO menjadikan landskap yang lebih luas, 413,866 ha, Rizab Biosfera Kinabatangan. Namun dianggarkan 80% dataran banjir hilir telah ditukar kepada pertanian atau kegunaan bukan hutan lain, meninggalkan hutan terlindung sebagai rantaian serpihan di sepanjang sungai.
Sources: Wikipedia, Kinabatangan River; Daily Express via sukau.com, 10 Sept 2005 (gazette); Bernama and Mongabay, 2025 (Biosphere Reserve); Estes et al. 2012, PLoS ONE 7(10): e44601 (80%).資料：維基百科〈Kinabatangan河〉；每日快報（經sukau.com轉載），2005年9月10日（憲報）；馬新社和Mongabay，2025年（生物圈保護區）；Estes等，2012年，PLoS ONE 7(10): e44601（80%）。Sumber: Wikipedia, Kinabatangan River; Daily Express melalui sukau.com, 10 Sept 2005 (warta); Bernama dan Mongabay, 2025 (Rizab Biosfera); Estes et al. 2012, PLoS ONE 7(10): e44601 (80%).
BThe mangrove coast紅樹林海岸Pantai bakau
Sabah has Malaysia’s largest mangrove area, and much of it lies on this coast. Forestry Department figures give about 54,318 ha of mangrove forest reserve in Beluran, 53,662 ha in Kinabatangan and 44,986 ha in Sandakan. At the mouths of the Kinabatangan and Segama, 78,803 ha were listed in 2008 as the Lower Kinabatangan–Segama Wetlands Ramsar Site — the largest continuous mangrove belt of the southern Sulu Sea. Further north, the Sugut reaches the sea through about 8 km of tidal swamp lined with nipa and mangrove, protected in the Trusan Sugut Forest Reserve (8,680 ha), which also holds freshwater swamp and beach forest. In Sandakan, managed mangrove has supported a regulated charcoal industry for decades.
沙巴擁有馬來西亞最大的紅樹林面積，其中很大部分就在這段海岸。森林局的數字顯示，紅樹林保留地在Beluran約有54,318公頃、Kinabatangan53,662公頃、山打根44,986公頃。在Kinabatangan河和Segama河的出海口，78,803公頃於2008年被列為Kinabatangan下游–Segama濕地拉姆薩爾濕地，是蘇祿海南部最大的連續紅樹林帶。再往北，Sugut河穿過約8公里長、長滿水椰和紅樹的潮汐沼澤入海，受Trusan Sugut森林保留地（8,680公頃）保護，保留地內還有淡水沼澤林和海岸林。在山打根，經過管理的紅樹林數十年來支撐著受規管的木炭業。
Sabah mempunyai kawasan bakau terbesar di Malaysia, dan banyak daripadanya terletak di pantai ini. Angka Jabatan Perhutanan memberi kira-kira 54,318 ha hutan simpan bakau di Beluran, 53,662 ha di Kinabatangan dan 44,986 ha di Sandakan. Di muara Kinabatangan dan Segama, 78,803 ha disenaraikan pada 2008 sebagai Tapak Ramsar Tanah Lembap Kinabatangan Hilir–Segama — jalur bakau berterusan terbesar di selatan Laut Sulu. Lebih ke utara, Sungai Sugut tiba ke laut melalui kira-kira 8 km paya pasang surut berpagar nipah dan bakau, dilindungi dalam Hutan Simpan Trusan Sugut (8,680 ha), yang juga menyimpan hutan paya air tawar dan hutan pantai. Di Sandakan, bakau yang diurus telah menyokong industri arang yang dikawal selama berdekad-dekad.
Sources: Borneo Post, “Mangroves in Sabah”; Sabah Forestry Department table in Jurnal Hutan Tropika (district areas); Ramsar Sites Information Service, site 1849; Wikipedia, Sugut River; SCS Global / Sabah Forestry Department, 2017 (Trusan Sugut).資料：婆羅洲郵報〈沙巴紅樹林〉；沙巴森林局表格，載於Jurnal Hutan Tropika（各縣面積）；拉姆薩爾濕地資訊服務，第1849號；維基百科〈Sugut河〉；SCS Global／沙巴森林局，2017年（Trusan Sugut）。Sumber: Borneo Post, “Mangroves in Sabah”; jadual Jabatan Perhutanan Sabah dalam Jurnal Hutan Tropika (keluasan daerah); Ramsar Sites Information Service, tapak 1849; Wikipedia, Sugut River; SCS Global / Jabatan Perhutanan Sabah, 2017 (Trusan Sugut).
CSepilok: lowland forest beside the city西必洛：城市旁的低地森林Sepilok: hutan tanah rendah di sisi bandar
About 25 km west of Sandakan, the Kabili-Sepilok Forest Reserve (4,294 ha) was first reserved in 1931 and made a Virgin Jungle Reserve in 1984; it has been kept for forestry research since 1957. Inside it, the Sepilok Orangutan Rehabilitation Centre opened in 1964, the first official project of its kind, for orphaned orangutans from logging sites, plantations and the pet trade. Some 60 to 80 orangutans live free in the reserve. The Bornean Sun Bear Conservation Centre (2008) and the Rainforest Discovery Centre are next door.
山打根以西約25公里的Kabili-西必洛森林保留地（4,294公頃），1931年首次被列為保留地，1984年成為原始森林保留地；自1957年起一直用於林業研究。保留地內的西必洛紅毛猩猩復育中心於1964年開設，是同類項目中第一個正式的計劃，收容來自伐木區、種植園和寵物買賣的孤兒紅毛猩猩。約60至80隻紅毛猩猩在保留地內自由生活。旁邊還有婆羅洲馬來熊保育中心（2008年）和雨林探索中心。
Kira-kira 25 km di barat Sandakan, Hutan Simpan Kabili-Sepilok (4,294 ha) mula dirizabkan pada 1931 dan dijadikan Hutan Simpan Dara pada 1984; ia digunakan untuk penyelidikan perhutanan sejak 1957. Di dalamnya, Pusat Pemulihan Orang Utan Sepilok dibuka pada 1964, projek rasmi pertama seumpamanya, untuk orang utan yatim dari kawasan pembalakan, ladang dan perdagangan haiwan peliharaan. Kira-kira 60 hingga 80 orang utan hidup bebas dalam hutan simpan itu. Pusat Pemuliharaan Beruang Madu Borneo (2008) dan Pusat Penemuan Hutan Hujan terletak bersebelahan.
Sources: Wikipedia, Sepilok Orangutan Rehabilitation Centre; IUCN Apes Portal, Kabili-Sepilok FR (Salam & Busrah 2020); Flying Dusun 2006 (research since 1957); Amazing Borneo (BSBCC 2008).資料：維基百科〈西必洛紅毛猩猩復育中心〉；IUCN猿類資料庫〈Kabili-Sepilok森林保留地〉（Salam與Busrah，2020）；Flying Dusun 2006年（1957年起研究）；Amazing Borneo（馬來熊保育中心2008年）。Sumber: Wikipedia, Sepilok Orangutan Rehabilitation Centre; IUCN Apes Portal, Kabili-Sepilok FR (Salam & Busrah 2020); Flying Dusun 2006 (penyelidikan sejak 1957); Amazing Borneo (BSBCC 2008).
DGomantong: a limestone hill full of cavesGomantong：滿是洞穴的石灰岩山Gomantong: bukit batu kapur penuh gua
Gomantong Hill is the largest limestone outcrop of the lower Kinabatangan, inside the 3,297 ha Gomantong Forest Reserve. Its caves hold four species of swiftlet and 27 species of bat; at dusk the bats stream out over the forest. For centuries the nests of two swiftlets — the white-nest and black-nest swiftlets — have been harvested for bird’s-nest soup, now only under licence and twice a year so the birds can breed. The hill is also the only known home of a tiny land snail, Plectostoma mirabile, and the forest around it shelters orangutans.
Gomantong山是Kinabatangan下游最大的石灰岩露頭，位於3,297公頃的Gomantong森林保留地內。洞穴裡有四種金絲燕和27種蝙蝠；黃昏時蝙蝠成群飛出，掠過森林。白巢金絲燕和黑巢金絲燕的燕窩被採集來做燕窩湯已有數百年歷史，如今只能憑執照採集，而且每年只採兩次，讓燕子得以繁殖。這座山也是一種微小陸蝸牛Plectostoma mirabile唯一已知的棲地，周圍的森林還庇護著紅毛猩猩。
Bukit Gomantong ialah singkapan batu kapur terbesar di Kinabatangan hilir, dalam Hutan Simpan Gomantong seluas 3,297 ha. Guanya menempatkan empat spesies burung layang-layang gua dan 27 spesies kelawar; pada waktu senja kelawar keluar berpusu-pusu di atas hutan. Sejak berabad-abad sarang dua spesies — layang-layang sarang putih dan sarang hitam — dikutip untuk sup sarang burung, kini hanya dengan lesen dan dua kali setahun supaya burung dapat membiak. Bukit ini juga satu-satunya habitat diketahui bagi siput darat kecil Plectostoma mirabile, dan hutan di sekelilingnya melindungi orang utan.
Sources: Wikipedia, Gomantong Caves; Sabah Tourism (3,297 ha); Amazing Borneo and Wildlife Worldwide (4 swiftlets, 27 bats); MySabah (harvest seasons).資料：維基百科〈Gomantong洞穴〉；沙巴旅遊局（3,297公頃）；Amazing Borneo和Wildlife Worldwide（4種金絲燕、27種蝙蝠）；MySabah（採集季節）。Sumber: Wikipedia, Gomantong Caves; Pelancongan Sabah (3,297 ha); Amazing Borneo dan Wildlife Worldwide (4 layang-layang, 27 kelawar); MySabah (musim kutipan).
ETawai: the ultramafic hills of TelupidTawai：Telupid的超基性岩山丘Tawai: bukit ultrabes Telupid
South of Telupid town, the Tawai Forest Reserve (22,697 ha) has been a Class I protection forest since 14 March 1984. Most of it grows on ultramafic rock: red soils poor in nutrients and rich in magnesium and nickel, where trees stay small and pitcher plants thrive. Bukit Tawai rises to about 1,260–1,270 metres. The Forestry Department has recorded 1,053 plant taxa here, including an orchid known only from this area, Paraphalaenopsis labukensis. Its rivers feed the Labuk, the source of Telupid’s town water. Fires spreading from settlements and plantations have damaged parts of the reserve.
Telupid市鎮南面的Tawai森林保留地（22,697公頃），自1984年3月14日起是第一級保護林。保留地大部分生長在超基性岩上：紅色土壤養分貧乏，卻富含鎂和鎳，樹木長不高，豬籠草卻很茂盛。Tawai山高約1,260至1,270米。森林局在這裡記錄到1,053種植物，包括只見於此地的蘭花Paraphalaenopsis labukensis。這裡的河流注入Labuk河，那是Telupid市鎮的水源。從聚落和種植園蔓延過來的山火，曾燒毀保留地的部分地區。
Di selatan pekan Telupid, Hutan Simpan Tawai (22,697 ha) menjadi hutan perlindungan Kelas I sejak 14 Mac 1984. Kebanyakannya tumbuh di atas batuan ultrabes: tanah merah yang miskin zat tetapi kaya magnesium dan nikel, tempat pokok kekal kecil dan periuk kera tumbuh subur. Bukit Tawai mencapai kira-kira 1,260–1,270 meter. Jabatan Perhutanan merekodkan 1,053 taksa tumbuhan di sini, termasuk orkid yang hanya dikenali dari kawasan ini, Paraphalaenopsis labukensis. Sungainya mengalir ke Labuk, sumber air pekan Telupid. Kebakaran yang merebak dari penempatan dan ladang telah merosakkan sebahagian hutan simpan ini.
Sources: Sabah Forestry Department, CAIMS (Tawai FR); Wikipedia, Tawai Forest Reserve; Naturalis repository, 1994 expedition (Bukit Tawai 1,258 m; ultramafic soils).資料：沙巴森林局CAIMS（Tawai森林保留地）；維基百科〈Tawai森林保留地〉；Naturalis資料庫，1994年考察（Tawai山1,258米；超基性岩土壤）。Sumber: Jabatan Perhutanan Sabah, CAIMS (HS Tawai); Wikipedia, Tawai Forest Reserve; repositori Naturalis, ekspedisi 1994 (Bukit Tawai 1,258 m; tanah ultrabes).
FTongod: the forests at the heart of SabahTongod：沙巴心臟地帶的森林Tongod: hutan di jantung Sabah
Inland, Tongod holds two of the least disturbed forests in Malaysia. Imbak Canyon is a 25 km valley hemmed in on three sides by sandstone ridges more than 1,000 metres high, covering 27,599 ha; Yayasan Sabah set it aside in 2003 and it became a Class I forest reserve in 2009. It forms a wildlife corridor between Danum Valley and the Maliau Basin (58,840 ha, Class I since 1997), a ring of cliffs around lower montane forest and rare montane heath forest. Most sources place Maliau in Tongod District; the Borneo Post puts it in the Tawau Division — please tell eTawau which is right.
在內陸，Tongod擁有馬來西亞兩片最少受干擾的森林。Imbak Canyon是一條25公里長的山谷，三面被高逾1,000米的砂岩山脊環繞，面積27,599公頃；沙巴基金會於2003年把它劃為保育區，2009年成為第一級森林保留地。它是Danum Valley與Maliau盆地（58,840公頃，1997年起為第一級）之間的野生動物走廊；Maliau是一圈懸崖環抱下山地林和罕見的山地石楠林的盆地。多數資料說Maliau位於Tongod縣；婆羅洲郵報則說它屬於斗湖省——哪個正確，請告知eTawau。
Di pedalaman, Tongod menyimpan dua daripada hutan paling kurang terganggu di Malaysia. Imbak Canyon ialah lembah sepanjang 25 km yang dikepung di tiga sisi oleh rabung batu pasir setinggi lebih 1,000 meter, seluas 27,599 ha; Yayasan Sabah merizabkannya pada 2003 dan ia menjadi hutan simpan Kelas I pada 2009. Ia membentuk koridor hidupan liar antara Lembah Danum dan Lembangan Maliau (58,840 ha, Kelas I sejak 1997), lingkaran tebing di sekeliling hutan montana rendah dan hutan kerangas montana yang jarang. Kebanyakan sumber meletakkan Maliau di Daerah Tongod; Borneo Post meletakkannya di Bahagian Tawau — sila maklumkan eTawau mana yang betul.
Sources: NST and Borneo Post, Nov 2024 (Imbak Canyon); KePKAS (2003, 2009); Wikipedia and Borneo Forest Heritage (Maliau Basin); Flying Dusun 2003 (forest types); Borneo Post, 13 June 2024 (Tawau Division).資料：新海峽時報和婆羅洲郵報，2024年11月（Imbak Canyon）；KePKAS（2003年、2009年）；維基百科和Borneo Forest Heritage（Maliau盆地）；Flying Dusun 2003年（森林類型）；婆羅洲郵報，2024年6月13日（斗湖省）。Sumber: NST dan Borneo Post, Nov 2024 (Imbak Canyon); KePKAS (2003, 2009); Wikipedia dan Borneo Forest Heritage (Lembangan Maliau); Flying Dusun 2003 (jenis hutan); Borneo Post, 13 Jun 2024 (Bahagian Tawau).
GThe Turtle Islands龜島Pulau Penyu
About 40 km north of Sandakan, three small islands — Selingan, Bakkungan Kecil and Gulisaan — form the Turtle Islands Park, gazetted on 1 October 1977. The park covers 1,740 ha, all but about 18 ha of it reef and sea. Malaysia’s first turtle hatchery was built on Selingan in 1966. Green turtles nest mainly on Selingan and hawksbills favour Gulisaan; from 1979 to 2016 more than 22 million eggs were collected for the hatcheries.
山打根以北約40公里，三個小島——Selingan、Bakkungan Kecil和Gulisaan——組成龜島公園，於1977年10月1日憲報公佈。公園面積1,740公頃，除了約18公頃陸地外全是珊瑚礁和海域。馬來西亞第一個海龜孵化場於1966年建在Selingan島上。綠海龜主要在Selingan產卵，玳瑁則偏愛Gulisaan；1979年至2016年間，共收集了2,200多萬顆龜蛋送進孵化場。
Kira-kira 40 km di utara Sandakan, tiga pulau kecil — Selingan, Bakkungan Kecil dan Gulisaan — membentuk Taman Pulau Penyu, diwartakan pada 1 Oktober 1977. Taman ini seluas 1,740 ha, semuanya terumbu dan laut kecuali kira-kira 18 ha. Tempat penetasan penyu pertama di Malaysia dibina di Selingan pada 1966. Penyu hijau kebanyakannya bertelur di Selingan dan penyu karah memilih Gulisaan; dari 1979 hingga 2016 lebih 22 juta telur dikumpul untuk tempat penetasan.
Sources: Borneo Post / Bernama, 25 Jan 2018; MySabah (island areas, egg totals 1979–2016); Wikipedia, Turtle Islands National Park.資料：婆羅洲郵報／馬新社，2018年1月25日；MySabah（島嶼面積、1979至2016年龜蛋總數）；維基百科〈龜島國家公園〉。Sumber: Borneo Post / Bernama, 25 Jan 2018; MySabah (keluasan pulau, jumlah telur 1979–2016); Wikipedia, Turtle Islands National Park.
