Photo: Wong Fook Yee, 14 Dec 2009攝影：Wong Fook Yee，2009年12月14日Foto: Wong Fook Yee, 14 Dis 2009
Organic tea rows in a rainforest estate, with a wartime memorial and trails to explore雨林莊園中的有機茶園，還有戰爭紀念地和可探索的步道Barisan teh organik dalam ladang hutan hujan, dengan tugu peringatan perang dan denai untuk diterokai
Home主頁Laman utama › Sabah › West Coast Division西海岸省Bahagian Pantai Barat › Ranau蘭腦Ranau › Sabah Tea Garden沙巴茶園Ladang Teh Sabah
Sabah Tea Garden is a private tea estate in the hills east of Ranau, where organic tea rows sit inside a much larger area of rainforest. It is not a town and not a national park: it is a working plantation that welcomes visitors to walk its trails, learn how tea is made, stay in a Rungus-style longhouse, and remember a prisoner of war who died on this ground in 1945.
沙巴茶園是蘭腦以東山區的一座私人茶園，有機茶樹行列被更廣闊的雨林所環繞。它既不是市鎮，也不是國家公園，而是一座仍在運作的種植園：歡迎遊客走它的步道、了解茶葉的製作過程、入住仿龍古斯族長屋，並緬懷1945年在這片土地上喪生的一名戰俘。
Sabah Tea Garden ialah ladang teh persendirian di bukit sebelah timur Ranau, tempat barisan teh organik berada dalam kawasan hutan hujan yang jauh lebih luas. Ia bukan pekan dan bukan taman negara: ia ladang yang masih beroperasi dan mengalu-alukan pelawat untuk menjejaki denainya, belajar cara teh dibuat, menginap di rumah panjang gaya Rungus, dan mengenang seorang tawanan perang yang terkorban di tanah ini pada 1945.
Figures: Sabah Tea “About us”; Wikipedia, Sabah Tea. 6,200 acres = about 2,509 ha, the figure on the old page.數字來源：沙巴茶「About us」；維基百科「Sabah Tea」。6,200英畝約等於2,509公頃，即舊版頁面的數字。Angka: Sabah Tea “About us”; Wikipedia, Sabah Tea. 6,200 ekar = kira-kira 2,509 ha, angka di halaman lama.
Follow the estate as the photographer did on 14 December 2009, from the car park to the tea rows. The estate map at the end of the trail shows where each stop is.
跟著攝影者在2009年12月14日的路線，從停車場一路走到茶園。步道最後附有莊園地圖，標示各站位置。
Ikut laluan jurugambar pada 14 Disember 2009, dari tempat letak kereta hingga barisan teh. Peta ladang di hujung denai menunjukkan lokasi setiap hentian.
From the car park at the entrance, the view opens over farm houses, gardens and forested hills. The resort sits at KM17 on the Ranau–Sandakan road in Kampung Nalapak, about 20 minutes’ drive from Ranau town and about two hours from Kota Kinabalu.
從入口的停車場望出去，是農舍、田園和森林覆蓋的山丘。度假村位於Kampung Nalapak的蘭腦—山打根公路17公里處，距蘭腦鎮約20分鐘車程，距亞庇約兩小時。
Dari tempat letak kereta di pintu masuk, pemandangan terbuka ke rumah ladang, kebun dan bukit berhutan. Resort terletak di KM17 Jalan Ranau–Sandakan di Kampung Nalapak, kira-kira 20 minit dari pekan Ranau dan kira-kira dua jam dari Kota Kinabalu.
Sources: Sabah Tea “About us”; Sabah Tourism, The Quailey’s Hill Memorial.
A short walk from the car park, under tall trees, is the memorial to Private Allan Quailey, with a display board on the Sandakan–Ranau death march. The full story is told in section 2 below.
從停車場步行不遠，在高大的樹下，就是紀念艾倫·奎利二等兵的地方，旁邊有介紹山打根—蘭腦死亡行軍的展示板。詳細故事見下文第2節。
Tidak jauh dari tempat letak kereta, di bawah pokok tinggi, terdapat tugu peringatan Prebet Allan Quailey, dengan papan paparan mengenai kawad maut Sandakan–Ranau. Kisah penuh di bahagian 2 di bawah.
Read Allan Quailey’s story ↓閱讀艾倫·奎利的故事 ↓Baca kisah Allan Quailey ↓
The water-lily pond lies beside the longhouses and other lodgings. Because of the water, the area around the lodgings is rich in small creatures such as insects and spiders — worth a slow look with a torch after dark.
睡蓮池位於長屋及其他住宿旁邊。因為有這池水，住宿區周圍的昆蟲和蜘蛛等小生物特別多──入夜後不妨帶支手電筒慢慢觀察。
Kolam teratai terletak di sebelah rumah panjang dan penginapan lain. Kerana airnya, kawasan sekitar penginapan kaya dengan makhluk kecil seperti serangga dan labah-labah — berbaloi diperhatikan perlahan-lahan dengan lampu suluh selepas gelap.
The longhouse is built in the style of the Rungus, the Kadazan-Dusun people of northern Sabah who are known for their longhouses. The photographer and his son and daughter stayed one night here in December 2009.
長屋仿照沙巴北部以長屋聞名的卡達山杜順族支系──龍古斯族的建築風格。2009年12月，攝影者與兒子、女兒在這裡住了一晚。
Rumah panjang ini dibina mengikut gaya Rungus, kaum Kadazan-Dusun di utara Sabah yang terkenal dengan rumah panjang mereka. Jurugambar bersama anak lelaki dan anak perempuannya bermalam di sini pada Disember 2009.
Source: the photographer’s notes, December 2009.
The restaurant stands beside the plantation, so guests eat looking out over rows of tea bushes and the endless forest beyond. Signature dishes on the estate’s own list include tea pancakes, tea chicken soup and butter prawns, with the estate’s organic tea.
餐廳就在茶園旁，客人一邊用餐，一邊欣賞一排排茶樹和遠方無盡的森林。莊園的招牌菜包括茶葉煎餅、茶香雞湯和奶油蝦，配上莊園自產的有機茶。
Restoran terletak di sebelah ladang, jadi tetamu makan sambil memandang barisan pokok teh dan hutan tanpa penghujung di sebalik. Hidangan istimewa dalam senarai ladang termasuk lempeng teh, sup ayam teh dan udang mentega, bersama teh organik ladang sendiri.
Sources: the photographer’s notes; the estate’s “Things to do” board (2009).
Beyond the tea, the estate offers a guided nature walk up Kamunsu Hill through rainforest, and an outdoor obstacle course with a river swim and waterfall picnic at the Sapaon recreational area. A night walk among the tea bushes is possible after dinner; book in advance.
茶園之外，莊園提供穿越雨林登上卡門蘇山的導覽自然步行，以及在沙寶安（Sapaon）康樂區的戶外障礙賽、河中游泳和瀑布野餐。晚餐後也可在茶樹間夜遊，須事先預約。
Di luar kawasan teh, ladang menawarkan jalan alam berpandu mendaki Bukit Kamunsu melalui hutan hujan, dan kursus halangan luar dengan mandi sungai serta berkelah di air terjun di kawasan rekreasi Sapaon. Jalan malam di antara pokok teh boleh dibuat selepas makan malam; tempah lebih awal.
The old page gave Kamunsu Hill’s summit as 2,271 m. That looks like a confusion with the estate’s own altitude of 2,272 feet, so it is not repeated here.舊版頁面稱卡門蘇山頂海拔2,271米，這似乎與莊園本身海拔2,272英尺混淆了，因此本頁不採用。Halaman lama menyatakan puncak Bukit Kamunsu 2,271 m. Itu kelihatan keliru dengan ketinggian ladang sendiri, 2,272 kaki, jadi ia tidak diulang di sini.
Sources: the estate’s “Things to do” board (2009); the old eTawau page; Tourism Malaysia, Sabah Tea Garden.
Allan Quailey was one of the Australian prisoners of war sent from Singapore to the Sandakan POW camp, where he survived forced labour. In January 1945, as Allied forces drew closer, the Japanese began moving prisoners inland from Sandakan to Ranau on foot. About 455 men set out on this first death march, in small groups, through jungle, swamp and mountains.
艾倫·奎利是從新加坡被送到山打根戰俘營的澳洲戰俘之一，他在強迫勞動中活了下來。1945年1月，盟軍逐漸逼近，日軍開始把戰俘從山打根徒步押往內陸的蘭腦。約455人分成小組，走上這第一次死亡行軍，穿越叢林、沼澤和山嶺。
Allan Quailey ialah salah seorang tawanan perang Australia yang dihantar dari Singapura ke kem tawanan Sandakan, tempat dia terselamat daripada kerja paksa. Pada Januari 1945, ketika tentera Bersekutu semakin hampir, Jepun mula memindahkan tawanan ke pedalaman dari Sandakan ke Ranau dengan berjalan kaki. Kira-kira 455 orang memulakan kawad maut pertama ini, dalam kumpulan kecil, melalui hutan, paya dan pergunungan.
The route of that march crossed the land that is now Sabah Tea Garden, near Kampung Nalapak, on the last stretch towards Ranau. Weak and sick, Quailey could go no further. Prisoners who fell behind were killed by their guards, and on 16 February 1945 he was murdered near this spot. A nearby hill is now named after him.
這次行軍的路線，在前往蘭腦的最後一段路上，正好穿過今天屬於沙巴茶園、靠近Kampung Nalapak的這片土地。奎利又虛弱又患病，再也走不動了。跟不上的戰俘都被看守殺害；1945年2月16日，他在此地附近遇害。附近一座小山如今以他的名字命名。
Laluan kawad itu merentasi tanah yang kini Sabah Tea Garden, berhampiran Kampung Nalapak, pada peringkat akhir menuju Ranau. Lemah dan sakit, Quailey tidak dapat meneruskan perjalanan. Tawanan yang ketinggalan dibunuh oleh pengawal mereka, dan pada 16 Februari 1945 dia dibunuh berhampiran tempat ini. Sebuah bukit berdekatan kini dinamakan sempena namanya.
Historians Lynette Silver and Tham Yau Kong retraced the death march route using a hand-drawn map made by an Australian Army War Graves team in 1945. When the route was found to pass through the estate, Sabah Tea’s management created the memorial area and display board. Proceeds from a booklet telling Quailey’s story go to the Sandakan Memorial Scholarship Trust.
歷史學家琳內特·西爾弗（Lynette Silver）和譚耀光（Tham Yau Kong）根據1945年澳洲陸軍戰爭墓地小組手繪的地圖，重新追尋死亡行軍的路線。發現路線穿過茶園後，沙巴茶的管理層建立了紀念區和展示板。講述奎利故事的小冊子所得收益，捐給山打根紀念獎學金信託基金。
Ahli sejarah Lynette Silver dan Tham Yau Kong menjejaki semula laluan kawad maut menggunakan peta lukisan tangan oleh pasukan Kubur Perang Tentera Australia pada 1945. Apabila laluan didapati melalui ladang, pengurusan Sabah Tea mewujudkan kawasan tugu dan papan paparan. Hasil jualan buku kecil tentang kisah Quailey disalurkan kepada Sandakan Memorial Scholarship Trust.
AN AUSTRALIAN PRISONER OF WAR, PRIVATE ALLAN QUAILEY, 2/30 BATTALION AIF, WAS KILLED NEAR THIS SPOT ON 16 FEBRUARY 1945, WHILE ON THE FIRST SANDAKAN – RANAU DEATH MARCH. UNABLE TO GO ANY FURTHER, HE WAS MURDERED BY JAPANESE GUARDS. HE WAS ONE OF 2,428 AUSTRALIAN AND BRITISH PRISONERS OF WAR WHO DIED AT SANDAKAN, RANAU OR ON ONE OF THE THREE DEATH MARCHES, 1942 – 1945. AGED 24 YEARS. SIX AUSTRALIANS, WHO ESCAPED AND WERE HELPED BY LOCAL PEOPLE, WERE THE SOLE SURVIVORS. LEST WE FORGET.
— the memorial plaque on Quailey’s Hill (transcribed from the photographer’s 2009 photo)──奎利山紀念牌原文（依攝影者2009年照片抄錄）— plak peringatan di Bukit Quailey (disalin daripada foto jurugambar 2009)
Sources: the Quailey’s Hill plaque; 2/30 Battalion Association, Died while on active service or as POW (NX41944); Sabah Tourism, The Quailey’s Hill Memorial; Wikipedia, Sandakan Death Marches; Lynette Silver, Following the Death March Route. See also the Ranau page and the Kundasang War Memorial.
The estate began as a rural-development project. In 1976 the Sabah state government gazetted 6,200 acres of land at Kampung Nalapak to Korporasi Pembangunan Desa (KPD), Sabah’s rural development corporation, to be turned into a tea farm. KPD is the same state agency that once owned Desa Cattle, the company behind the Desa Dairy Farm at Kundasang. The company has been in business since 1973, and tea growing on the estate began in 1978. In 1987 the management joined with the British company Tate & Lyle and the Commonwealth Development Corporation. Since 1997 Sabah Tea has belonged to the Yee Lee Corporation Bhd group, through Sabah Tea Sdn Bhd and Desa Tea Sdn Bhd of Ipoh.
莊園起源於一項鄉村發展計劃。1976年，沙巴州政府把Kampung Nalapak的6,200英畝土地憲報公佈給沙巴鄉村發展機構Korporasi Pembangunan Desa（KPD），開闢為茶園。KPD也曾經擁有Desa Cattle，即昆達山Desa乳牛牧場的經營公司。公司自1973年起經營，莊園於1978年開始種茶。1987年，管理層與英國公司Tate & Lyle及英聯邦發展公司合作。自1997年起，沙巴茶歸怡利集團（Yee Lee Corporation Bhd）所有，由Sabah Tea Sdn Bhd及怡保的Desa Tea Sdn Bhd持有。
Ladang ini bermula sebagai projek pembangunan luar bandar. Pada 1976 kerajaan negeri Sabah mewartakan 6,200 ekar tanah di Kampung Nalapak kepada Korporasi Pembangunan Desa (KPD), agensi pembangunan luar bandar negeri Sabah, untuk dijadikan ladang teh. KPD juga agensi negeri yang pernah memiliki Desa Cattle, syarikat di sebalik Ladang Tenusu Desa di Kundasang. Syarikat ini beroperasi sejak 1973, dan penanaman teh di ladang bermula pada 1978. Pada 1987 pengurusan bergabung dengan syarikat British Tate & Lyle dan Commonwealth Development Corporation. Sejak 1997 Sabah Tea dimiliki kumpulan Yee Lee Corporation Bhd, melalui Sabah Tea Sdn Bhd dan Desa Tea Sdn Bhd dari Ipoh.
Sources: Wikipedia, Sabah Tea (citing Yee Lee Group, MATRADE and T Collectors Magazine 39, 2013); Sabah Tea, About us (“growing tea since 1978”; Garden Bungalow 2024); Sabah Tea e-shop, About Sabah Tea (opening 19 Feb 1984).
We could not find a published source that says. Sabah Tea’s own pages say only that its tea is Camellia sinensis, grown, processed and packed on the estate, and its FAQ notes that Sabah Tea is “commonly known as Ceylon tea in Malaysia” — a name for the style of black tea, not proof that the plants came from Sri Lanka. The two main types of tea plant are the large-leaved Assam type, first cultivated in north-east India, and the small-leaved China type. If you know which was planted at Nalapak in 1978, please tell eTawau so this page can be corrected.
我們找不到任何公開資料說明這一點。沙巴茶官方頁面只說其茶樹是Camellia sinensis（茶樹），在莊園內種植、加工和包裝；其常見問題中提到沙巴茶「在馬來西亞通常被稱為錫蘭茶」──這是紅茶風格的叫法，並不能證明茶樹來自斯里蘭卡。茶樹主要分兩大類：最早在印度東北部栽培的大葉阿薩姆種，以及小葉的中國種。如果您知道1978年在Nalapak種下的是哪一種，請告訴eTawau，以便更正本頁。
Kami tidak menemui sumber terbitan yang menyatakannya. Halaman Sabah Tea sendiri hanya menyatakan tehnya Camellia sinensis, ditanam, diproses dan dibungkus di ladang, dan Soalan Lazimnya menyebut Sabah Tea “biasanya dikenali sebagai teh Ceylon di Malaysia” — nama bagi gaya teh hitam, bukan bukti pokoknya datang dari Sri Lanka. Dua jenis utama pokok teh ialah jenis Assam berdaun besar, mula ditanam di timur laut India, dan jenis China berdaun kecil. Jika anda tahu jenis mana ditanam di Nalapak pada 1978, sila maklumkan eTawau supaya halaman ini dapat dibetulkan.
Sources: Yee Lee, Sabah Tea brand page; Sabah Eats, “Tea adventure with Sabah Tea Garden”.
Most of the 6,200-acre estate is still rainforest rather than tea rows; Sabah Tea describes the forest around it as 130 million years old. Rainforest trees and tea plants grow side by side, and the forest gives insects a home and food, so they leave the tea alone. The estate markets itself as the only organic tea farm in Borneo, with tea that is 100% pesticide-free.
6,200英畝的莊園大部分仍是雨林，而不是茶樹；沙巴茶形容周圍的森林已有1.3億年歷史。雨林樹木與茶樹並肩生長，森林為昆蟲提供棲所和食物，昆蟲因而不去侵擾茶樹。莊園自稱是婆羅洲唯一的有機茶園，茶葉百分之百不用農藥。
Sebahagian besar ladang seluas 6,200 ekar masih hutan hujan dan bukan barisan teh; Sabah Tea menyifatkan hutan di sekelilingnya berusia 130 juta tahun. Pokok hutan hujan dan pokok teh tumbuh bersebelahan, dan hutan memberi serangga tempat tinggal serta makanan, jadi serangga tidak mengganggu teh. Ladang ini memasarkan dirinya sebagai satu-satunya ladang teh organik di Borneo, dengan teh 100% bebas racun perosak.
The old page said the tea was certified organic by SKAL International of the Netherlands. The estate’s current pages do not name a certifying body, so check with Sabah Tea for the current certificate.舊版頁面稱茶葉由荷蘭SKAL International認證為有機。莊園現行網頁沒有列出認證機構，請向沙巴茶查詢最新的認證。Halaman lama menyatakan teh ini disahkan organik oleh SKAL International dari Belanda. Halaman semasa ladang tidak menamakan badan pensijilan, jadi semak dengan Sabah Tea untuk sijil terkini.
Only tender leaves are used. Planting, harvesting, processing and packing all happen on the estate, and the main product is black tea with no colouring or flavouring added. In the “Tea Adventure” programme, visitors pick their own leaves and hand-make a small batch of oolong (toasted in a hot wok and hand-rolled) or green tea (steamed, rolled and dried).
只採用嫩葉。種植、採摘、加工和包裝全在莊園內完成，主要產品是不加色素和香料的紅茶。在「茶之旅」（Tea Adventure）活動中，遊客親手採茶，並親自製作少量烏龍茶（在熱鑊中炒製再手揉）或綠茶（蒸青、揉捻後乾燥）。
Hanya daun muda digunakan. Penanaman, penuaian, pemprosesan dan pembungkusan semuanya di ladang, dan produk utama ialah teh hitam tanpa pewarna atau perisa tambahan. Dalam program “Tea Adventure”, pelawat memetik daun sendiri dan membuat sedikit teh oolong (digoreng dalam kuali panas dan digulung tangan) atau teh hijau (dikukus, digulung dan dikeringkan).
Sources: Tourism Malaysia, Sabah Tea Garden; Yee Lee, Sabah Tea brand page; Sabah Eats, Tea Adventure; the old eTawau page (24-hour processing); Steeped Travels (most of the estate is rainforest).
Sources: the estate’s “Things to do — day visitors” board (photographed 2009); MySabah, Sabah Tea Garden (factory tour times); Wikivoyage, Ranau (Moroli fish spa). See also Ranau: the tagal system. Activities change — confirm with the estate.
Sources: Sabah Tea, About us (address, GPS, hours, transport, lodgings); MySabah (factory tours); Sabah Eats (contact). Prices and times change — confirm before you go.