Kinabalu Park: a guide for researchers京那巴魯公園：科研人員指南Taman Kinabalu: panduan untuk penyelidik

Why Kinabalu matters to science京那巴魯為何對科學如此重要Mengapa Kinabalu penting kepada sains

Kinabalu Park protects one of the steepest and richest biological gradients on Earth: from lowland rainforest at 152 m to bare granite at 4,095 m. Few places allow a researcher to sample tropical lowland, montane, subalpine and alpine communities in a single field season.

京那巴魯公園保護著地球上最陡峭、最豐富的生物梯度之一：從海拔152米的低地雨林到4,095米的裸露花崗岩。世上少有地方能讓研究人員在同一個野外季節內，取樣熱帶低地、山地、亞高山及高山群落。

Taman Kinabalu melindungi salah satu kecerunan biologi paling curam dan paling kaya di dunia: dari hutan hujan tanah pamah pada 152 m hingga granit terdedah pada 4,095 m. Jarang ada tempat yang membolehkan penyelidik mensampel komuniti tanah pamah, montana, subalpin dan alpin tropika dalam satu musim lapangan.

UNESCO inscribed the park in 2000 under criteria (ix) and (x). It is a globally important Centre of Plant Diversity and Plant Endemism for Southeast Asia, with an estimated 5,000–6,000 vascular plant species — representatives of more than half of all flowering-plant families. Ultramafic (serpentine) rocks cover about 16% of the park, and their nickel- and magnesium-rich soils support a distinctive, highly endemic flora.

聯合國教科文組織於2000年依據標準(ix)及(x)將公園列為世界遺產。這裡是東南亞具全球意義的植物多樣性與植物特有種中心，估計有5,000至6,000種維管束植物，涵蓋超過一半的開花植物科。超基性（蛇紋岩）岩石約佔公園面積16%，富含鎳和鎂的土壤孕育出獨特而高度特有的植物群。

UNESCO menyenaraikan taman ini pada tahun 2000 di bawah kriteria (ix) dan (x). Ia ialah Pusat Kepelbagaian dan Endemisme Tumbuhan Asia Tenggara yang penting di peringkat global, dengan anggaran 5,000–6,000 spesies tumbuhan vaskular — mewakili lebih separuh daripada semua famili tumbuhan berbunga. Batuan ultramafik (serpentin) meliputi kira-kira 16% kawasan taman, dan tanahnya yang kaya nikel dan magnesium menampung flora tersendiri yang sangat endemik.

Sabah Parks summarises the reasons for World Heritage status as “ABC”:

沙巴公園局將列入世界遺產的理由歸納為「ABC」：

Taman-Taman Sabah meringkaskan sebab status Warisan Dunia sebagai “ABC”:

• Abiotic — the dramatic granite massif and its landscape.非生物（Abiotic）──壯觀的花崗岩山體與地貌。Abiotik — jisim granit yang dramatik dan landskapnya.
• Biotic — the richness and uniqueness of its flora and fauna.生物（Biotic）──豐富而獨特的動植物資源。Biotik — kekayaan dan keunikan flora dan faunanya.
• Cultural — strong management and conservation practice, with local participation.人文（Cultural）──完善的管理與保育實踐，並有當地社區參與。Budaya — amalan pengurusan dan pemuliharaan yang baik, dengan penyertaan masyarakat tempatan.

Before you come: research permits出發前：研究准證Sebelum datang: permit penyelidikan

All research inside Sabah Parks needs a Sabah Parks research permit. If your work involves biological resources — collecting, sampling, or even non-collecting ecological study — you must first obtain an Access Licence from the Sabah Biodiversity Centre (SaBC) under the Sabah Biodiversity Enactment 2000. Sabah Parks issues its permit only after the SaBC licence is in place.

在沙巴公園範圍內進行任何研究，都必須申請沙巴公園局研究准證。若研究涉及生物資源──包括採集、取樣，甚至不採集的生態研究──須先根據《2000年沙巴生物多樣性法令》向沙巴生物多樣性中心（SaBC）申請准入執照（Access Licence）。沙巴公園局須在SaBC執照獲批後，才會簽發研究准證。

Semua penyelidikan di dalam Taman-Taman Sabah memerlukan permit penyelidikan Taman-Taman Sabah. Jika kerja anda melibatkan sumber biologi — mengumpul, mensampel, atau kajian ekologi tanpa pengumpulan — anda mesti terlebih dahulu mendapatkan Lesen Akses daripada Pusat Biodiversiti Sabah (SaBC) di bawah Enakmen Biodiversiti Sabah 2000. Taman-Taman Sabah hanya mengeluarkan permit selepas lesen SaBC diperoleh.

1. SaBC Access Licence. Apply through the SaBC online portal with a detailed proposal. The vetting committee meets four times a year, so start early. Foreign researchers also need a Professional Pass from Sabah State Immigration; a visit pass does not cover research.SaBC准入執照。透過SaBC網上系統提交詳細研究計劃。審核委員會每年只開會四次，務必及早申請。外國研究人員另須向沙巴州移民局申請專業准證（Professional Pass），旅遊簽證不可用於研究。Lesen Akses SaBC. Mohon melalui portal dalam talian SaBC dengan cadangan terperinci. Jawatankuasa penilaian bermesyuarat empat kali setahun, jadi mulakan awal. Penyelidik asing juga memerlukan Pas Profesional daripada Imigresen Negeri Sabah; pas lawatan tidak meliputi penyelidikan.
2. Sabah Parks research permit. Apply on the Sabah Parks Research ePermit system at least one month before fieldwork, with an application letter and full proposal (title, objectives, methods including sampling, location, schedule, duration). Overseas researchers must include a consent letter from a Malaysian counterpart.沙巴公園局研究准證。最遲在野外工作前一個月，透過沙巴公園局研究電子准證系統（Research ePermit）提交申請信及完整研究計劃（題目、目標、方法含取樣、地點、時間表及研究期限）。海外研究人員須附上馬來西亞合作夥伴的同意書。Permit penyelidikan Taman-Taman Sabah. Mohon melalui sistem Research ePermit Taman-Taman Sabah sekurang-kurangnya sebulan sebelum kerja lapangan, dengan surat permohonan dan cadangan lengkap (tajuk, objektif, kaedah termasuk pensampelan, lokasi, jadual, tempoh). Penyelidik luar negara mesti menyertakan surat persetujuan daripada rakan sejawat Malaysia.
3. On arrival. Report to the Research Officer or station officer before starting fieldwork or collecting. Only the named permit holder may collect specimens.抵達後。開始野外工作或採集前，須先向研究官員或站長報到。只有准證上列名的持有人才可採集標本。Semasa tiba. Lapor diri kepada Pegawai Penyelidik atau pegawai stesen sebelum memulakan kerja lapangan atau pengumpulan. Hanya pemegang permit yang dinamakan boleh mengumpul spesimen.
4. Moving specimens. Taking material out of Sabah needs a separate SaBC export or transfer licence. Orchids, Nepenthes and many animals are also covered by CITES.標本運送。將標本帶離沙巴，須另行申請SaBC出口或轉移執照。蘭花、豬籠草及許多動物亦受《瀕危野生動植物種國際貿易公約》（CITES）管制。Membawa spesimen. Membawa bahan keluar dari Sabah memerlukan lesen eksport atau pemindahan SaBC yang berasingan. Orkid, Nepenthes dan banyak haiwan juga tertakluk kepada CITES.

Sabah Parks research permit fees (permit fee + refundable research deposit), as published by Sabah Parks:

沙巴公園局研究准證收費（准證費＋可退還研究按金），以沙巴公園局公佈為準：

Fi permit penyelidikan Taman-Taman Sabah (fi permit + deposit penyelidikan boleh dikembalikan), seperti diterbitkan oleh Taman-Taman Sabah:

Rules and fees change. Always confirm the current requirements with Sabah Parks and SaBC before you plan your fieldwork.規定及收費時有變動，規劃野外工作前請務必向沙巴公園局及SaBC確認最新要求。Peraturan dan fi boleh berubah. Sentiasa sahkan keperluan terkini dengan Taman-Taman Sabah dan SaBC sebelum merancang kerja lapangan.

Geology and landscape地質與地貌Geologi dan landskap

Mount Kinabalu is a granitic pluton. U–Pb zircon dating places its emplacement at about 8 to 7 million years ago, at a depth of 7–12 km, into ultrabasic rocks and sediments of the Trusmadi and Crocker Formations. Rapid uplift since then has raised it to over 4,000 m, making it one of the youngest granite intrusions exposed at this height anywhere in the world. (Older eTawau pages said the granite was “about a million years old”; current research gives the older figure.)

京那巴魯山是一座花崗岩深成岩體。鋯石鈾鉛定年顯示，岩漿約在800萬至700萬年前於地下7至12公里深處侵入超基性岩及特魯斯馬迪（Trusmadi）與克羅克（Crocker）地層的沉積岩中。此後快速抬升至海拔四千多米，是世界上出露於如此高度的最年輕花崗岩侵入體之一。（eTawau舊版頁面稱花崗岩「約一百萬年」，但現今研究所得的年代更為古老。）

Gunung Kinabalu ialah pluton granit. Pentarikhan zirkon U–Pb meletakkan penerobosannya kira-kira 8 hingga 7 juta tahun dahulu, pada kedalaman 7–12 km, ke dalam batuan ultrabes dan sedimen Formasi Trusmadi dan Crocker. Pengangkatan pantas sejak itu menaikkannya melebihi 4,000 m, menjadikannya antara penerobosan granit termuda yang terdedah pada ketinggian ini di dunia. (Halaman lama eTawau menyatakan granit ini “kira-kira sejuta tahun”; kajian terkini memberikan angka yang lebih tua.)

During the Quaternary ice ages, glaciers covered the summit plateau. They smoothed the plateau into its Western and Eastern halves, carved cirques and striated surfaces, and left the Pinousuk Gravels — the most extensive glacial (tilloid) deposits in Southeast Asia. The jagged peaks that stood above the ice kept their rough, unweathered shapes.

第四紀冰期時，冰川覆蓋山頂高原，把高原磨平並分為西、東兩半，刻蝕出冰斗和擦痕面，並留下東南亞面積最大的冰川（冰磧類）沉積──皮諾蘇克礫石層（Pinousuk Gravels）。高出冰面的嶙峋山峰則保留了粗糙的原貌。

Semasa zaman ais Kuaternari, glasier meliputi dataran tinggi puncak. Ia melicinkan dataran itu kepada bahagian Barat dan Timur, mengukir sirk dan permukaan berjalur, serta meninggalkan Kerikil Pinousuk — enapan glasier (tiloid) terluas di Asia Tenggara. Puncak-puncak tajam yang menjulang di atas ais mengekalkan bentuk kasarnya.

Low’s Gully, a ravine about 1.6 km deep, splits the summit plateau. It was first descended by a joint Malaysian–British expedition in 1998. A band of orange-cinnamon ultramafic soil crosses the Summit Trail near Layang-Layang (about 2,700 m); here the vegetation changes abruptly, and many of Kinabalu’s endemic plants are found.

羅氏峽谷（Low’s Gully）深約1.6公里，將山頂高原一分為二，1998年由馬來西亞與英國聯合探險隊首次下探成功。在山頂步道海拔約2,700米的拉央拉央（Layang-Layang）附近，有一條橙褐色的超基性土壤帶橫越步道，植被在此驟變，京那巴魯的許多特有植物就分佈於此。

Gaung Low, jurang sedalam kira-kira 1.6 km, membelah dataran tinggi puncak. Ia pertama kali dituruni oleh ekspedisi bersama Malaysia–British pada 1998. Satu jalur tanah ultramafik berwarna jingga-kayu manis merentasi Denai Puncak berhampiran Layang-Layang (kira-kira 2,700 m); di sini tumbuhan berubah secara mendadak, dan banyak tumbuhan endemik Kinabalu ditemui.

On 5 June 2015 an Mw 6.0 earthquake on the Crocker fault system struck Ranau. Rockfalls on the summit trail killed 18 people, and landslides changed several gullies and streams. The Mesilau Trail has stayed closed since. The event is a reminder that the massif is still tectonically active — and an opportunity for studies of slope recovery and recolonisation.

2015年6月5日，克羅克斷層系統發生矩震級6.0地震，震央在拉瑙。山頂步道落石造成18人罹難，多處溝谷和溪流因山崩而改變。美斯里勞步道（Mesilau Trail）至今仍封閉。這次事件提醒我們，山體仍處於構造活動中，同時也為坡面恢復與生物重新定殖的研究提供了機會。

Pada 5 Jun 2015, gempa bumi Mw 6.0 pada sistem sesar Crocker melanda Ranau. Batu runtuh di denai puncak mengorbankan 18 orang, dan tanah runtuh mengubah beberapa alur dan sungai. Denai Mesilau kekal ditutup sejak itu. Peristiwa ini mengingatkan bahawa jisim gunung ini masih aktif secara tektonik — dan membuka peluang kajian pemulihan cerun dan penjajahan semula.

Vegetation zones along the gradient沿海拔梯度的植被帶Zon tumbuhan sepanjang kecerunan

The park’s flora ranges over four to five climate zones. The altitudes below follow the widely used transect study by Kitayama (1992); boundaries shift with substrate, exposure and the “mass-elevation” effect of the mountain, and are lower on ultramafic soils.

公園的植物分佈橫跨四至五個氣候帶。以下海拔範圍參照北山兼弘（Kitayama, 1992）廣為引用的樣帶研究；各帶界線會因基質、坡向及山體的「山體效應」而移動，在超基性土壤上則會較低。

Flora taman merangkumi empat hingga lima zon iklim. Ketinggian di bawah mengikut kajian transek Kitayama (1992) yang banyak digunakan; sempadannya berubah mengikut substrat, pendedahan dan kesan “jisim-ketinggian” gunung, dan lebih rendah di atas tanah ultramafik.

Flora: Borneo’s botanical paradise植物：婆羅洲的植物天堂Flora: syurga botani Borneo

Kinabalu is the most explored and studied place in Borneo, yet new species of rare and endemic plants are still being found. The headline numbers below come from Sabah Parks and UNESCO; estimates vary between sources, so cite the primary literature in your own work.

京那巴魯是婆羅洲被考察和研究得最多的地方，但至今仍不斷發現罕見及特有植物新種。以下主要數字來自沙巴公園局及聯合國教科文組織；各資料來源的估計有所出入，撰寫論文時請引用原始文獻。

Kinabalu ialah tempat paling banyak diterokai dan dikaji di Borneo, namun spesies tumbuhan jarang dan endemik baharu masih ditemui. Angka utama di bawah datang daripada Taman-Taman Sabah dan UNESCO; anggaran berbeza antara sumber, jadi rujuk literatur primer dalam kerja anda.

Pitcher plants豬籠草Periuk kera

Kinabalu is famous for its insect-eating pitcher plants. Nepenthes rajah, the largest pitcher plant in the world, has pitchers that can hold up to 3.5 litres; a natural population grows on the ultramafic slopes of the eastern sector near Mesilau. N. villosa grows in the upper montane zone above Layang-Layang, and the oddly shaped N. lowii is found around Pondok Ubah (about 2,080 m) on the Summit Trail. These plants are easily damaged by trampling.

京那巴魯以食蟲的豬籠草聞名。世界最大的豬籠草──王侯豬籠草 Nepenthes rajah，捕蟲籠可容納多達3.5公升液體；在東部美斯里勞（Mesilau）附近的超基性坡地上有其天然族群。長毛豬籠草 N. villosa 生長於拉央拉央以上的上山地帶，造型奇特的勞氏豬籠草 N. lowii 則見於山頂步道烏巴亭（Pondok Ubah，海拔約2,080米）一帶。這些植物極易被踩踏損壞。

Kinabalu terkenal dengan periuk kera pemakan serangga. Nepenthes rajah, periuk kera terbesar di dunia, mempunyai periuk yang boleh menampung sehingga 3.5 liter; populasi semula jadinya tumbuh di cerun ultramafik sektor timur berhampiran Mesilau. N. villosa tumbuh di zon montana atas di atas Layang-Layang, dan N. lowii yang berbentuk ganjil ditemui sekitar Pondok Ubah (kira-kira 2,080 m) di Denai Puncak. Tumbuhan ini mudah rosak dipijak.

Orchids蘭花Orkid

Wild orchids range in size from a pinhead to stems over 2 m long. Around 3,000 m, orchids make up about 60% of the ground cover between the granite boulders. The best known is Rothschild’s slipper orchid, Paphiopedilum rothschildianum, endemic to the Kinabalu area and listed on CITES Appendix I — locally nicknamed “Kinabalu Gold” because of illegal collecting. Delicate white necklace orchids hang from the mossy trees.

野生蘭花小至針頭，大至莖長逾2米。海拔約3,000米處，花崗岩巨石之間的地被約六成是蘭花。最著名的是洛斯柴爾德兜蘭 Paphiopedilum rothschildianum，為京那巴魯一帶特有，列入CITES附錄一；因曾遭非法採集，當地人稱之為「京那巴魯黃金」。纖巧的白色項鏈蘭則垂掛在佈滿苔蘚的樹上。

Orkid liar bersaiz dari sekecil kepala pin hingga batang lebih 2 m panjang. Sekitar 3,000 m, orkid membentuk kira-kira 60% litupan tanah di antara batu granit. Yang paling terkenal ialah orkid selipar Rothschild, Paphiopedilum rothschildianum, endemik di kawasan Kinabalu dan tersenarai dalam Lampiran I CITES — digelar “Emas Kinabalu” kerana pengumpulan haram. Orkid rantai putih yang halus bergantungan pada pokok berlumut.

Trees, shrubs and other notable plants樹木、灌木及其他重要植物Pokok, renek dan tumbuhan penting lain

• Leptospermum recurvum, with tiny grey leaves, and the conifer Dacrydium gibbsiae dominate the open ultramafic forest above Layang-Layang; both are found only in Kinabalu Park.細小灰葉的薄子木 Leptospermum recurvum 及針葉樹吉布斯陸均松 Dacrydium gibbsiae，是拉央拉央以上超基性疏林的優勢種，兩者皆只見於京那巴魯公園。Leptospermum recurvum, berdaun kelabu halus, dan konifer Dacrydium gibbsiae mendominasi hutan ultramafik terbuka di atas Layang-Layang; kedua-duanya hanya ditemui di Taman Kinabalu.
• Haviland’s oak (Lithocarpus havilandii), an endemic with scurfy orange young leaves, near Pondok Villosa (about 2,690 m).哈氏柯（Lithocarpus havilandii）為特有種，嫩葉帶橙色鱗屑，見於維洛薩亭（Pondok Villosa，約2,690米）附近。Oak Haviland (Lithocarpus havilandii), endemik dengan daun muda jingga bersisik, berhampiran Pondok Villosa (kira-kira 2,690 m).
• Schima brevifolia, a relative of tea, with purple young leaves and large camellia-like flowers.短葉木荷 Schima brevifolia，與茶同科，嫩葉紫色，花大如山茶。Schima brevifolia, saudara pokok teh, dengan daun muda ungu dan bunga besar seperti kamelia.
• Begonia chongii, a rare begonia discovered on the west side of the mountain and named after former Chief Minister Tan Sri Chong Kah Kiat for his support of conservation.張家傑秋海棠 Begonia chongii，發現於山的西側，以前首席部長丹斯里張家傑命名，表揚他對保育工作的支持。Begonia chongii, begonia jarang yang ditemui di sebelah barat gunung dan dinamakan sempena bekas Ketua Menteri Tan Sri Chong Kah Kiat atas sokongannya terhadap pemuliharaan.
• The veiled stinkhorn fungus (Phallus indusiatus, formerly Dictyophora): insects feeding on its foul-smelling slime carry away its spores on their feet. (It is a fungus, not a plant.)長裙竹蓀（Phallus indusiatus，舊稱 Dictyophora）：昆蟲取食其惡臭黏液時，把孢子黏在腳上帶走。（它是真菌，不是植物。）Kulat bertudung (Phallus indusiatus, dahulu Dictyophora): serangga yang memakan lendirnya yang berbau busuk membawa sporanya pada kaki. (Ia kulat, bukan tumbuhan.)

The Mount Kinabalu Botanical Garden (Mountain Garden) at Park HQ, started in 1981, holds about 2 ha (5 acres) of plants replanted from all over the park. Many are also used as medicines by the local Dusun community, making it a useful living reference for ethnobotany and identification.

公園總部的京那巴魯山植物園（山地花園）始建於1981年，佔地約2公頃（5英畝），種植了從公園各處移植過來的植物。其中許多植物亦是當地杜順族的傳統藥材，是民族植物學研究和物種鑑定的實用活體參考館。

Taman Botani Gunung Kinabalu (Taman Gunung) di Ibu Pejabat Taman, dimulakan pada 1981, menempatkan kira-kira 2 ha (5 ekar) tumbuhan yang ditanam semula dari seluruh taman. Banyak daripadanya juga digunakan sebagai ubat oleh masyarakat Dusun tempatan, menjadikannya rujukan hidup yang berguna untuk etnobotani dan pengecaman.

Rafflesia: a flower in slow motion大王花：慢鏡頭下的花朵Rafflesia: bunga dalam gerak perlahan

Rafflesia is a holoparasite: it has no leaves, stem or roots of its own, and lives entirely inside Tetrastigma vines. It appears only as a bud breaking through the host’s bark. Buds take up to about 15 months to develop, but the flower stays open for only about a week before it blackens and collapses. Sabah has one of the largest concentrations of Rafflesia in the world, and Kinabalu Park posts a notice when one is in bud or bloom (most often near Poring).

大王花是全寄生植物：沒有自己的葉、莖或根，整個生命都寄居在崖爬藤屬（Tetrastigma）藤本植物體內，只有花苞會穿破寄主的樹皮長出。花苞發育需時長達約15個月，但花朵只開約一週，隨即變黑萎塌。沙巴是全球大王花最集中的地區之一，公園會在有花苞或開花時張貼通告（最常見於波令一帶）。

Rafflesia ialah holoparasit: ia tiada daun, batang atau akar sendiri, dan hidup sepenuhnya di dalam pokok menjalar Tetrastigma. Ia hanya muncul sebagai kudup yang menembusi kulit perumah. Kudup mengambil masa sehingga kira-kira 15 bulan untuk berkembang, tetapi bunga hanya kembang kira-kira seminggu sebelum menghitam dan layu. Sabah mempunyai antara kepadatan Rafflesia tertinggi di dunia, dan Taman Kinabalu memaparkan notis apabila ada kudup atau bunga mekar (paling kerap berhampiran Poring).

The photo series below follows one flower from bud to decay. (The older page claimed Rafflesia can grow to 170 cm across; the largest species, R. arnoldii, reaches about 1 m.)

下列照片記錄了一朵大王花由花苞至凋謝的過程。（舊版頁面稱大王花直徑可逾170厘米；實際上最大的阿諾爾特大王花 R. arnoldii 直徑約1米。）

Siri foto di bawah mengikuti sekuntum bunga dari kudup hingga reput. (Halaman lama mendakwa Rafflesia boleh mencapai 170 cm lebar; spesies terbesar, R. arnoldii, mencapai kira-kira 1 m.)

Fauna動物Fauna

Montane birds山地鳥類Burung montana

The insect-rich forests support a thriving bird community. Ashy drongos (Dicrurus leucophaeus, with a white eye-patch and forked tail) and the long-tailed Bornean treepie (Dendrocitta cinerascens) are among the commonest birds at Park HQ. Higher up, look for:

昆蟲豐富的森林孕育了繁盛的鳥類群落。灰卷尾（Dicrurus leucophaeus，白色眼斑、尾分叉）及長尾的婆羅洲樹鵲（Dendrocitta cinerascens）是公園總部最常見的鳥類。往高處可留意：

Hutan yang kaya serangga menampung komuniti burung yang subur. Cecawi kelabu (Dicrurus leucophaeus, bertompok mata putih dan ekor bercabang) dan murai-pokok Borneo berekor panjang (Dendrocitta cinerascens) antara burung paling biasa di Ibu Pejabat Taman. Di kawasan lebih tinggi, perhatikan:

• Mountain blackeye (Zosterops emiliae) — small and green, near the summit.山綠繡眼（Zosterops emiliae）──體型細小、綠色，見於山頂附近。Kelicap gunung mata hitam (Zosterops emiliae) — kecil dan hijau, berhampiran puncak.
• Island thrush, the “mountain blackbird” (Turdus poliocephalus), with a red breast.島鶇，俗稱「山黑鶇」（Turdus poliocephalus），胸部紅色。Murai pulau, “burung hitam gunung” (Turdus poliocephalus), berdada merah.
• Friendly bush warbler (Locustella accentor), the Kinabalu “friendly warbler” — now less tame and less often seen than it used to be.友善樹鶯（Locustella accentor），即京那巴魯「友善鶯」──已不如從前溫馴易見。Cekup semak ramah (Locustella accentor), “cekup ramah” Kinabalu — kini kurang jinak dan kurang kerap dilihat berbanding dahulu.
• Sunda (mountain) bush warbler (Horornis vulcanius) and the pale-faced bulbul (Pycnonotus leucops).巽他樹鶯（Horornis vulcanius）及白臉鵯（Pycnonotus leucops）。Cekup semak Sunda (gunung) (Horornis vulcanius) dan merbah muka pucat (Pycnonotus leucops).

Mammals, reptiles and invertebrates哺乳類、爬行類及無脊椎動物Mamalia, reptilia dan invertebrata

The Bornean mountain ground squirrel (Dremomys everetti) scampers through the scrub, and the mountain treeshrew (Tupaia montana) is easily seen along the trails. Bats are common. The red-necked keelback snake (Rhabdophis subminiatus) sometimes suns itself on the path. Kinabalu is also home to endemic giants: the Kinabalu giant red leech (Mimobdella buettikoferi), which feeds on giant earthworms, and the Kinabalu giant earthworm (Pheretima darnleiensis).

婆羅洲山地地松鼠（Dremomys everetti）在灌叢間穿梭，山樹鼩（Tupaia montana）在步道旁隨處可見，蝙蝠亦很常見。紅脖游蛇（Rhabdophis subminiatus）有時會在路上曬太陽。京那巴魯也是特有「巨無霸」的家園：以巨型蚯蚓為食的京那巴魯巨型紅水蛭（Mimobdella buettikoferi），以及京那巴魯巨型蚯蚓（Pheretima darnleiensis）。

Tupai tanah gunung Borneo (Dremomys everetti) berlari-lari di semak, dan tupai muncung gunung (Tupaia montana) mudah dilihat di sepanjang denai. Kelawar biasa ditemui. Ular lidi leher merah (Rhabdophis subminiatus) kadangkala berjemur di laluan. Kinabalu juga rumah kepada gergasi endemik: pacat merah gergasi Kinabalu (Mimobdella buettikoferi), yang memakan cacing tanah gergasi, dan cacing tanah gergasi Kinabalu (Pheretima darnleiensis).

Insects are best seen on dark, wet nights or at dawn under the roadside lamps at Park HQ: moths, beetles, stick insects (“twigs that walk”) and leaf insects (“leaves that fly”), some camouflaged in mossy greens and greys, others in bold red, black and white. This abundance of insects supports the bird community above.

觀察昆蟲的最佳時機，是在漆黑潮濕的夜晚或清晨，到公園總部的路燈下看看：蛾、甲蟲、竹節蟲（「會走路的樹枝」）和葉䗛（「會飛的葉子」），有的以苔綠和灰色偽裝，有的則披著鮮明的紅、黑、白色。豐富的昆蟲正是支撐上述鳥類群落的基礎。

Serangga paling mudah dilihat pada malam yang gelap dan basah atau waktu subuh di bawah lampu tepi jalan di Ibu Pejabat Taman: rama-rama malam, kumbang, serangga ranting (“ranting yang berjalan”) dan serangga daun (“daun yang terbang”), sebahagian menyamar dalam warna hijau lumut dan kelabu, yang lain berwarna merah, hitam dan putih yang terang. Kelimpahan serangga ini menyokong komuniti burung di atas.

Insects昆蟲Serangga

eTawau keeps a photographic record of insects found in the park, with the date, the place and what each insect was doing. Records are added as they are made.

eTawau 為公園內發現的昆蟲建立攝影記錄，註明日期、地點及昆蟲當時的行為，並陸續增補新紀錄。

eTawau menyimpan rekod fotografi serangga yang ditemui di taman ini, dengan tarikh, tempat dan apa yang sedang dilakukan oleh setiap serangga. Rekod ditambah apabila dibuat.

Insect昆蟲Serangga	Family / order科／目Famili / order	Record紀錄Rekod
Leaf beetle葉甲Kumbang daun, Medythia sp.	Chrysomelidae: Galerucinae (leaf beetles)葉甲科：螢葉甲亞科Chrysomelidae: Galerucinae (kumbang daun)	Resting under a broad leaf on the Kiau View Trail, 20 October 2026; when the leaf was turned over it walked about, then flew away. Size not measured (estimated 5–10 mm). Shiny orange-brown with black stripes on the wing cases. Genus Medythia; species not identified.2026年10月20日，見於 Kiau View Trail 步道，停在一片寬葉的背面；葉子翻過來後便不停走動，隨即飛走。體長未量度（估計5–10毫米）。全身亮橙褐色，鞘翅有黑色縱紋。屬 Medythia，種未鑑定。Berehat di bawah sehelai daun lebar di Denai Kiau View, 20 Oktober 2026; apabila daun diterbalikkan ia berjalan ke sana ke mari, kemudian terbang. Saiz tidak diukur (anggaran 5–10 mm). Perang jingga berkilat dengan jalur hitam pada sayap keras. Genus Medythia; spesies tidak dikenal pasti.
Earwig蠼螋Cocopet, Paratimomenus sp.	Forficulidae (earwigs)球螋科（革翅目）Forficulidae (cocopet)	Resting in the sun on a broad leaf in a roadside flower garden plot, 20 October 2026. About 24 mm from antenna tips to forceps tips (measured on graph paper). Shiny black-brown, with an orange-yellow band on the head. Genus Paratimomenus; species not identified.2026年10月20日，見於路旁一塊花圃，在一片寬葉上曬太陽。從觸角尖端到尾鋏尖端約24毫米（以方格紙量度）。身體亮黑褐色，頭部有一道橙黃色帶。屬 Paratimomenus，種未鑑定。Berehat di bawah cahaya matahari pada sehelai daun lebar di petak taman bunga tepi jalan, 20 Oktober 2026. Kira-kira 24 mm dari hujung antena ke hujung sepit (diukur pada kertas graf). Hitam keperangan berkilat, dengan jalur kuning jingga pada kepala. Genus Paratimomenus; spesies tidak dikenal pasti.
Nose fly鼻蠅Lalat, Idiella sp.	Calliphoridae: Rhiniinae (nose flies)麗蠅科：鼻蠅亞科Calliphoridae: Rhiniinae	On a concrete bench in the small garden at the entrance of Grace Lodges, Park HQ, 20 October 2026, dabbing its mouthparts on the dry concrete. About 7 mm. Green-striped eyes, pitted metallic thorax, orange abdomen. Genus Idiella; species not identified.2026年10月20日，見於公園總部 Grace Lodges 入口小花園的一張水泥長椅上，口器不斷按在乾燥的水泥面上。體長約7毫米。複眼綠色，帶波浪狀條紋；胸部金屬色，有細密凹點；腹部橙色。屬 Idiella，種未鑑定。Di atas bangku konkrit di taman kecil di pintu masuk Grace Lodges, Ibu Pejabat Taman, 20 Oktober 2026, menekan alat mulutnya pada permukaan konkrit yang kering. Kira-kira 7 mm. Mata hijau berjalur, toraks metalik berlekuk halus, abdomen jingga. Genus Idiella; spesies tidak dikenal pasti.
Stick insect竹節蟲Serangga ranting	Phasmatodea (order)竹節蟲目Phasmatodea (order)	At the Park HQ car park, 31 August 2011. About 100 mm long, bright green, with red bands at the leg joints; active in daylight and climbed onto the photographer’s hand. Family not determined.2011年8月31日，見於公園總部停車場。體長約100毫米，鮮綠色，足關節處有紅色環帶；白天活動，自己爬到攝影者手上。科未鑑定。Di tempat letak kereta Ibu Pejabat Taman, 31 Ogos 2011. Kira-kira 100 mm panjang, hijau terang, dengan jalur merah pada sendi kaki; aktif pada siang hari dan memanjat ke tangan jurugambar. Famili tidak ditentukan.
Scarab beetle金龜子Kumbang skarab	Scarabaeidae (scarab beetles)金龜科Scarabaeidae (kumbang skarab)	Beside the car park of Kinabalu Hall (Dewan Kinabalu), Park HQ, 16 December 2009. Bright metallic green; flew in and landed in the bushes. Size not measured. Genus and species not determined.2009年12月16日，見於公園總部京那巴魯禮堂（Dewan Kinabalu）停車場旁。全身亮金屬綠色；飛來後落在灌木叢中。體長未量度。屬與種未鑑定。Di tepi tempat letak kereta Dewan Kinabalu, Ibu Pejabat Taman, 16 Disember 2009. Hijau metalik terang; terbang masuk dan hinggap di semak. Saiz tidak diukur. Genus dan spesies tidak ditentukan.

Spiders蜘蛛Labah-labah

Spiders are among the least documented animals on Kinabalu. eTawau is building a photographic record of spiders found around Park HQ. Records are added as they are made.

蜘蛛是京那巴魯記錄最少的動物類群之一。eTawau 正在為公園總部一帶的蜘蛛建立攝影記錄，並陸續增補新紀錄。

Labah-labah antara haiwan yang paling kurang didokumenkan di Kinabalu. eTawau sedang membina rekod fotografi labah-labah yang ditemui di sekitar Ibu Pejabat Taman. Rekod ditambah apabila dibuat.

Species種類Spesies	Family科Famili	Record紀錄Rekod
Thiania sp. BRONZE	Salticidae (jumping spiders)跳蛛科Salticidae (labah-labah pelompat)	On the hand rail of the walking platform beside the road, 20 October 2026. About 8 mm (estimated). Bronze abdomen. Genus Thiania; species not identified.2026年10月20日，見於路旁步行平台的扶手上。體長約8毫米（估計），腹部呈古銅色。屬 Thiania，種未鑑定。Pada pemegang tangan platform pejalan kaki di tepi jalan, 20 Oktober 2026. Kira-kira 8 mm (anggaran). Abdomen gangsa. Genus Thiania; spesies tidak dikenal pasti.
Thiania sp. KINABALU	Salticidae (jumping spiders)跳蛛科Salticidae (labah-labah pelompat)	On a broad leaf beside the Kiau View Trail, 20 October 2026. Black and orange-brown carapace, dark abdomen with a white tip, pale legs; probably about 5–6 mm (rough estimate). Genus Thiania; species not identified.2026年10月20日，見於 Kiau View Trail 步道旁的一片寬葉上。頭胸部黑色與橙褐色，腹部暗色、末端白色，步足淡色；體長約5–6毫米（粗略估計）。屬 Thiania，種未鑑定。Pada sehelai daun lebar di tepi Denai Kiau View, 20 Oktober 2026. Karapas hitam dan perang jingga, abdomen gelap dengan hujung putih, kaki pucat; kira-kira 5–6 mm (anggaran kasar). Genus Thiania; spesies tidak dikenal pasti.

Research history and collaborations研究歷史與合作Sejarah penyelidikan dan kerjasama

Scientific interest in Kinabalu began with the British colonial administrator and naturalist Hugh Low, who reached the summit plateau in March 1851 after sheltering at Paka Cave (3,080 m); Low’s Peak and Low’s Gully are named after him, and his collections included the pitcher plants later named Nepenthes lowii and N. rajah. At Panar Laban (“the place of sacrifice”), Low’s Dusun guides performed a ritual to appease the spirits of the mountain — a ceremony that is still performed each year and before major expeditions.

京那巴魯的科學研究始於英國殖民地官員兼博物學家休·羅（Hugh Low）。他在1851年3月於帕卡洞（Paka Cave，海拔3,080米）過夜後登上山頂高原；羅氏峰和羅氏峽谷均以他命名，他的採集品中包括後來命名為勞氏豬籠草 Nepenthes lowii 及王侯豬籠草 N. rajah 的標本。在帕納拉班（Panar Laban，意為「獻祭之地」），羅的杜順族嚮導曾舉行儀式以安撫山靈──此儀式至今每年及大型探險前仍會舉行。

Minat saintifik terhadap Kinabalu bermula dengan pentadbir kolonial British dan naturalis Hugh Low, yang sampai ke dataran tinggi puncak pada Mac 1851 selepas berlindung di Gua Paka (3,080 m); Puncak Low dan Gaung Low dinamakan sempena beliau, dan koleksinya termasuk periuk kera yang kemudiannya dinamakan Nepenthes lowii dan N. rajah. Di Panar Laban (“tempat korban”), pemandu Dusun Low melakukan upacara untuk menenangkan semangat gunung — upacara yang masih dilakukan setiap tahun dan sebelum ekspedisi besar.

Research collaborations listed by Sabah Parks include:

沙巴公園局列出的研究合作項目包括：

Kerjasama penyelidikan yang disenaraikan oleh Taman-Taman Sabah termasuk:

• Flora of Kinabalu, with Prof. Dr J.H. Beaman (Michigan State University / Royal Botanic Gardens, Kew)《京那巴魯植物誌》，與J.H. Beaman教授（密歇根州立大學／英國皇家植物園邱園）合作Flora of Kinabalu, bersama Prof. Dr J.H. Beaman (Michigan State University / Royal Botanic Gardens, Kew)
• Wild orchid research, with the Royal Botanic Gardens, Kew, UK野生蘭花研究，與英國皇家植物園邱園合作Penyelidikan orkid liar, bersama Royal Botanic Gardens, Kew, UK
• Herpetological research, with the Field Museum of Natural History, Chicago, USA兩棲爬行動物研究，與美國芝加哥菲爾德自然史博物館合作Penyelidikan herpetologi, bersama Field Museum of Natural History, Chicago, AS
• Floristic plots along the altitudinal gradient, with Prof. Dr K. Kitayama (Kyoto University), Japan沿海拔梯度的植物樣區，與日本京都大學北山兼弘教授合作Plot floristik sepanjang kecerunan ketinggian, bersama Prof. Dr K. Kitayama (Universiti Kyoto), Jepun
• Insect diversity in a tropical rainforest, with the German Society for Tropical Ecology熱帶雨林昆蟲多樣性，與德國熱帶生態學會合作Kepelbagaian serangga di hutan hujan tropika, bersama Persatuan Ekologi Tropika Jerman
• Montane birds of Kinabalu, with Dr Tom Martin, University of Montana, USA京那巴魯山地鳥類，與美國蒙大拿大學Tom Martin博士合作Burung montana Kinabalu, bersama Dr Tom Martin, University of Montana, AS
• Lowland birds of Tawau Hills Park, with Prof. David Winkler, Cornell University, USA斗湖山公園低地鳥類，與美國康乃爾大學David Winkler教授合作Burung tanah pamah Taman Bukit Tawau, bersama Prof. David Winkler, Cornell University, AS

Management plan管理計劃Pelan pengurusan

The park is run under a Management and Development Masterplan (1992) with five strategic thrusts:

公園依據《1992年管理與發展總綱》運作，共有五大策略方向：

Taman ini diurus di bawah Pelan Induk Pengurusan dan Pembangunan (1992) dengan lima teras strategik:

1. Conserving the biological and physical resources保育生物與自然資源Memulihara sumber biologi dan fizikal
2. Spearheading scientific research and educational values引領科學研究與教育價值Menerajui penyelidikan saintifik dan nilai pendidikan
3. Increasing recreational and tourism activities發展康樂與旅遊活動Meningkatkan aktiviti rekreasi dan pelancongan
4. Preserving cultural and historical values保存文化與歷史價值Memelihara nilai budaya dan sejarah
5. Instituting management procedures to support the other four thrusts建立管理程序以支援其他四項方向Mewujudkan prosedur pengurusan untuk menyokong empat teras lain

Field bases and getting there研究基地與交通Pangkalan lapangan dan cara ke sana

• Park Headquarters (about 1,560 m) — on the southern boundary, 88 km by road from Kota Kinabalu (about 2 hours on a sealed highway). Administration office, exhibit centre, Botanical Garden and a network of short trails through lower montane forest, such as the Kiau View Trail. All overnight visitors must register at the office.公園總部（約1,560米）──位於公園南界，距亞庇公路88公里（柏油公路約2小時）。設有行政辦公室、展覽中心、植物園，以及穿越下山地林的短程步道網，如基奧景觀步道。所有過夜人士須在辦公室登記。Ibu Pejabat Taman (kira-kira 1,560 m) — di sempadan selatan, 88 km melalui jalan raya dari Kota Kinabalu (kira-kira 2 jam di lebuh raya berturap). Pejabat pentadbiran, pusat pameran, Taman Botani dan rangkaian denai pendek melalui hutan montana bawah, seperti Denai Pemandangan Kiau. Semua pelawat bermalam mesti mendaftar di pejabat.
• Poring (lowland sector) — about 40 km by road north-east of Park HQ. Lowland dipterocarp forest, the canopy walkway, the orchid conservation centre and the most accessible Rafflesia sites. See Poring Hot Spring.波令（低地區）──距公園總部東北約40公里車程。有低地龍腦香林、樹冠吊橋、蘭花保育中心，以及最容易到達的大王花地點。詳見波令溫泉。Poring (sektor tanah pamah) — kira-kira 40 km melalui jalan raya ke timur laut Ibu Pejabat Taman. Hutan dipterokarpa tanah pamah, titian kanopi, pusat pemuliharaan orkid dan tapak Rafflesia yang paling mudah dicapai. Lihat Mata Air Panas Poring.
• Mesilau (eastern sector, about 2,000 m) — ultramafic slopes with a natural population of Nepenthes rajah. The Mesilau Trail opened in 1998 and was used mainly by scientists, but it has been closed since the 2015 earthquake; check access with Sabah Parks. See Mesilau.美斯里勞（東部，約2,000米）──超基性坡地上有王侯豬籠草天然族群。美斯里勞步道於1998年開放，主要供科學家使用，但自2015年地震後一直封閉，請向沙巴公園局查詢是否可進入。詳見美斯里勞。Mesilau (sektor timur, kira-kira 2,000 m) — cerun ultramafik dengan populasi semula jadi Nepenthes rajah. Denai Mesilau dibuka pada 1998 dan digunakan terutamanya oleh saintis, tetapi ditutup sejak gempa bumi 2015; semak akses dengan Taman-Taman Sabah. Lihat Mesilau.
• Summit zone (above 3,000 m) — reached by the Summit Trail from Timpohon Gate with an overnight stop at Panalaban (Laban Rata). Climbing rules (licensed guide, booked slot) apply; see Mount Kinabalu and agree research arrangements with Sabah Parks in advance.山頂帶（3,000米以上）──由天波洪門（Timpohon Gate）經山頂步道前往，須在帕納拉班（拉班拉打）過夜。須遵守登山規定（持牌嚮導、預訂名額）；詳見京那巴魯山，並須事先與沙巴公園局商定研究安排。Zon puncak (melebihi 3,000 m) — dicapai melalui Denai Puncak dari Pintu Timpohon dengan bermalam di Panalaban (Laban Rata). Peraturan pendakian (pemandu berlesen, slot ditempah) terpakai; lihat Gunung Kinabalu dan persetujui urusan penyelidikan dengan Taman-Taman Sabah lebih awal.

Nearby on eTawau: Kundasang War Memorial · Sabah Tea Garden · Bundu Tuhan · Ranau District

鄰近景點：昆達山戰爭紀念園 · 沙巴茶園 · 邦杜杜漢 · 拉瑙縣

Berhampiran di eTawau: Tugu Peringatan Perang Kundasang · Ladang Teh Sabah · Bundu Tuhan · Daerah Ranau

Sources and further reading參考資料與延伸閱讀Sumber dan bacaan lanjut

• UNESCO World Heritage Centre — Kinabalu Park (1012)
• Sabah Parks — Research Permit Guidelines · Research ePermit
• Sabah Biodiversity Centre — Access Licence FAQ
• IUGS Geoheritage — Mount Kinabalu Neogene Granite
• Cottam, M.A. et al. (2010). Pulsed emplacement of the Mount Kinabalu granite, northern Borneo. Journal of the Geological Society 167: 49–60.
• Kitayama, K. (1992). An altitudinal transect study of the vegetation on Mount Kinabalu, Borneo. Vegetatio 102: 149–171.
• Beaman, J.H. et al. (1992–2004). The Plants of Mount Kinabalu, vols 1–5. Royal Botanic Gardens, Kew / Natural History Publications (Borneo).
• Wang, Y. et al. (2017). The 2015 Mw 6.0 Mt. Kinabalu earthquake. Geoscience Letters 4: 6.