Photo: Wong Fook Yee, 22 Jan 2016攝影：Wong Fook Yee，2016年1月22日Foto: Wong Fook Yee, 22 Jan 2016
eTawau.com · Sabah · Ranau
The Dusun village at the gate of Kinabalu Park: home of the mountain’s first guide, guardian of its own forest, and front-row witness of the 2015 earthquake.京那巴魯公園門口的杜順族村莊：神山第一位嚮導的故鄉、自家森林的守護者，也是2015年地震的見證者。Kampung Dusun di pintu Taman Kinabalu: kampung halaman malim pertama gunung itu, penjaga hutannya sendiri, dan saksi gempa bumi 2015.
Home主頁Laman utama › Sabah › West Coast Division西海岸省Bahagian Pantai Barat › Ranau蘭腦Ranau › Bundu Tuhan邦杜杜漢Bundu Tuhan
Sources: SmallTowns.my, Bundu Tuhan; Satoyama Initiative / JICA, Bundu Tuhan Native Reserve; Free Malaysia Today, 26 Nov 2021.資料來源：SmallTowns.my；Satoyama Initiative / JICA；Free Malaysia Today，2021年11月26日。Sumber: SmallTowns.my; Satoyama Initiative / JICA; Free Malaysia Today, 26 Nov 2021.
Bundu Tuhan is not one village but several, spread across a green valley on the southern foothills of Mount Kinabalu, all known by one name. Villages such as Sokid Bundu Tuhan, Siba Bundu Tuhan and Himbaan sit on the ridges and slopes, with houses among vegetable plots, fruit trees and forest. It is the village closest to the gate of Kinabalu Park, about two hours by road from Kota Kinabalu.
邦杜杜漢不是一個村，而是分佈在京那巴魯山南麓一個青翠山谷裡、共用一個名字的幾個村落。Sokid Bundu Tuhan、Siba Bundu Tuhan和Himbaan等村落坐落在山脊和山坡上，房屋散佈在菜園、果樹和森林之間。這是離京那巴魯公園大門最近的村莊，從亞庇開車約兩小時。
Bundu Tuhan bukan satu kampung tetapi beberapa, tersebar di lembah hijau di kaki bukit selatan Gunung Kinabalu, semuanya dikenali dengan satu nama. Kampung seperti Sokid Bundu Tuhan, Siba Bundu Tuhan dan Himbaan terletak di rabung dan lereng, dengan rumah di antara kebun sayur, pokok buah dan hutan. Ia kampung paling dekat dengan pintu Taman Kinabalu, kira-kira dua jam dari Kota Kinabalu.
In Dusun, bundu is a tall fruit tree (in Malay, belunu), and tuhan comes from notuhan, “fallen”. Bundu Tuhan means “the bundu tree that fell”, from an old story of a landslide. It has nothing to do with the Malay word tuhan, “God”.
在杜順語中，bundu是一種高大的果樹（馬來語叫belunu），tuhan來自notuhan，意思是「倒下」。Bundu Tuhan的意思是「倒下的bundu樹」，源自一個關於山崩的古老故事，與馬來語中意為「神」的tuhan無關。
Dalam bahasa Dusun, bundu ialah sejenis pokok buah yang tinggi (dalam bahasa Melayu, belunu), dan tuhan berasal daripada notuhan, “tumbang”. Bundu Tuhan bermaksud “pokok bundu yang tumbang”, daripada kisah lama tentang tanah runtuh. Ia tiada kaitan dengan perkataan Melayu tuhan.
Sources: SmallTowns.my; Satoyama Initiative / JICA (“belunu tree that has fallen down”); Little Angel blog, January 2011.
In 1851 two Dusun men, Gunting Lagadan of Bundu Tuhan and Lemaing of Kampung Kiau, guided Hugh Low, then Colonial Secretary of Labuan, on the first recorded climb of Mount Kinabalu: a party of 42 that took nine days to reach the summit plateau. Gunting is remembered as the park’s first registered guide, a mountain hut carries his name, and in 2015 Sabah Parks announced signs on the summit trail to honour both men.
1851年，兩名杜順族男子──邦杜杜漢的Gunting Lagadan和基亞烏村的Lemaing──帶領當時的納閩殖民地輔政司Hugh Low完成有記錄以來第一次攀登京那巴魯山：一行42人，用了九天才到達山頂高原。Gunting被視為公園第一位註冊嚮導，山上一間小屋以他命名；2015年，沙巴公園宣佈在登頂步道上立牌紀念兩人。
Pada 1851 dua lelaki Dusun, Gunting Lagadan dari Bundu Tuhan dan Lemaing dari Kampung Kiau, memandu Hugh Low, ketika itu Setiausaha Kolonial Labuan, dalam pendakian pertama Gunung Kinabalu yang direkodkan: rombongan 42 orang yang mengambil sembilan hari untuk sampai ke dataran puncak. Gunting dikenang sebagai malim berdaftar pertama taman itu, sebuah pondok gunung membawa namanya, dan pada 2015 Taman-Taman Sabah mengumumkan papan tanda di denai puncak untuk menghormati kedua-duanya.
Sources: The Star, “Earliest Kinabalu climbers lauded”, 6 Dec 2015; SmallTowns.my; Little Angel blog (citing Anthea Phillipps’ guide to Kinabalu Park).
Sources: Satoyama Initiative / JICA, Bundu Tuhan Native Reserve; SmallTowns.my (1,263 ha).
A Catholic mission began at Bundu Tuhan in 1955. Mount La Verna Convent and the Don Bosco Children’s Home followed in 1966, and the parish church of St Pius X in 1987. The Bundu Tuhan Retreat Centre, in buildings of 1984 and the 1990s, can take 230 people and is one of the largest retreat centres in Sabah.
天主教於1955年在邦杜杜漢開始傳教。1966年相繼成立La Verna山修院和鮑思高兒童之家，1987年建成聖庇護十世堂區教堂。邦杜杜漢退修中心的建築建於1984年和1990年代，可容納230人，是沙巴最大的退修中心之一。
Misi Katolik bermula di Bundu Tuhan pada 1955. Biara Mount La Verna dan Rumah Kanak-Kanak Don Bosco menyusul pada 1966, dan gereja paroki St Pius X pada 1987. Pusat Retret Bundu Tuhan, dalam bangunan 1984 dan 1990-an, memuatkan 230 orang dan antara pusat retret terbesar di Sabah.
Source: Archdiocese of Kota Kinabalu, St Pius X Bundu Tuhan.
About 3,200 people live in Bundu Tuhan. They are Dusun, and the hills and forest around them are their ancestral land. Once followers of the traditional religion, most villagers are now Christian; on Christmas Day the children walk to church in their best clothes. The village is run through its own institutions as well as the government’s: a board of customary elders, community meetings, and committees for forests and rivers, the village fund, housing and tourism.
邦杜杜漢約有3,200人，都是杜順族，四周的山林是他們祖先的土地。村民過去信奉傳統宗教，現在大多是基督徒；聖誕節時孩子們穿上最好的衣服走路去教堂。村莊除了政府體制外，也有自己的管理機構：習俗長老委員會、社區協商會議，以及森林與河流、村基金、住宅和旅遊等委員會。
Kira-kira 3,200 orang tinggal di Bundu Tuhan. Mereka orang Dusun, dan bukit serta hutan di sekeliling ialah tanah nenek moyang mereka. Dahulu pengikut agama tradisional, kebanyakan penduduk kini beragama Kristian; pada Hari Krismas kanak-kanak berjalan ke gereja berpakaian cantik. Kampung ini ditadbir melalui institusinya sendiri selain kerajaan: lembaga ketua adat, mesyuarat komuniti, dan jawatankuasa hutan dan sungai, dana kampung, perumahan serta pelancongan.
Sources: Satoyama Initiative / JICA (population, governance); Little Angel blog, January 2011 (religion, Christmas).
Families farm small plots on the slopes — highland vegetables, fruit and flowers — and sell at farm stalls, including the Gerai Sayur Bundu Tuhan at the village entrance. Shifting cultivation has given way to fixed farms. Because the park gate is next door, many villagers work as park rangers, mountain guides and porters, and homestays along the ridges sell the morning view of Kinabalu.
村民在山坡上耕種小塊農地──高原蔬菜、水果和花卉──在農產攤位出售，包括村口的Gerai Sayur Bundu Tuhan菜攤。輪耕已被固定農地取代。由於公園大門就在隔壁，許多村民擔任公園巡守員、登山嚮導和挑夫；山脊上的民宿則以京那巴魯山的晨景招攬住客。
Keluarga mengusahakan petak kecil di lereng — sayur tanah tinggi, buah dan bunga — dan menjual di gerai ladang, termasuk Gerai Sayur Bundu Tuhan di pintu masuk kampung. Pertanian pindah telah digantikan ladang tetap. Oleh kerana pintu taman bersebelahan, ramai penduduk bekerja sebagai renjer taman, malim gunung dan porter, dan inap desa di rabung menjual pemandangan pagi Kinabalu.
The forest is a larder too. Under the village’s bombon rules people collect wild mushrooms, wild durians, rattan and kobuh leaves; a village elder called the forest their “open supermarket”. The DumoWongi group trains Dusun women in natural farming and crafts.
森林也是糧倉。在村莊的bombon規矩下，村民採集野生菇類、野生榴槤、藤和kobuh葉；一位村中長老稱森林為他們的「露天超市」。DumoWongi組織則培訓杜順婦女自然農法和手工藝。
Hutan juga gedung makanan. Di bawah peraturan bombon kampung, penduduk mengumpul cendawan liar, durian liar, rotan dan daun kobuh; seorang ketua kampung menggelar hutan itu “pasar raya terbuka” mereka. Kumpulan DumoWongi melatih wanita Dusun dalam pertanian semula jadi dan kraf.
Sources: SmallTowns.my; Little Angel blog (2011); Satoyama Initiative / JICA; Free Malaysia Today, 26 Nov 2021 (village elder Johnny Ghani).
The village’s secondary school, SMK Bundu Tuhan, began in 1979 as a branch of another school. It became a school in its own right in 1984 with nine classes, and in 2013 moved to its own campus on the hillside. By its own brief history it later had about 610 pupils in 20 classes. Its motto, on the school badge, is Progresif & Berdisiplin — progressive and disciplined.
村裡的中學邦杜杜漢國民中學（SMK Bundu Tuhan）於1979年以另一所學校分校的形式開辦，1984年獨立，當時有九班；2013年遷入山坡上的自有校園。據該校簡史，學校後來約有610名學生、20班。校徽上的校訓是Progresif & Berdisiplin──進步與紀律。
Sekolah menengah kampung ini, SMK Bundu Tuhan, bermula pada 1979 sebagai cawangan sekolah lain. Ia menjadi sekolah sendiri pada 1984 dengan sembilan kelas, dan pada 2013 berpindah ke kampus sendiri di lereng bukit. Menurut sejarah ringkasnya, sekolah ini kemudian mempunyai kira-kira 610 pelajar dalam 20 kelas. Cogan katanya, pada lencana sekolah, ialah Progresif & Berdisiplin.
Next to the parish, the Don Bosco Children’s Home (founded 1966) looks after about 80 children aged 5 to 18 — orphans and children from poor or troubled homes — so that they can go to school. It runs on public donations.
堂區旁的鮑思高兒童之家（1966年成立）照顧約80名5至18歲的孩子──孤兒及來自貧困或問題家庭的孩子──讓他們能上學，經費來自公眾捐獻。
Bersebelahan paroki, Rumah Kanak-Kanak Don Bosco (diasaskan 1966) menjaga kira-kira 80 kanak-kanak berumur 5 hingga 18 tahun — anak yatim dan kanak-kanak dari keluarga miskin atau bermasalah — supaya mereka dapat bersekolah. Ia bergantung pada derma orang ramai.
The photographer also took pictures of a pupil’s exercise on a whiteboard and of the class register with teachers’ names. They are not shown here, to protect the privacy of the pupils and staff.攝影者也拍下了白板上一名學生的作文和寫有教師姓名的班級名冊。為保護學生和教職員的隱私，本頁不刊登這些照片。Jurugambar turut merakam latihan seorang pelajar di papan putih dan daftar kelas dengan nama guru. Gambar itu tidak dipaparkan di sini, untuk melindungi privasi pelajar dan kakitangan.
Sources: SMK Bundu Tuhan, “Sejarah ringkas SMK Bundu Tuhan Ranau” (Scribd); Wikipedia, Ranau District; Archdiocese of Kota Kinabalu (Don Bosco Children’s Home); the photographer’s visit and video, 22 January 2016.
We found no published record of a government clinic inside Bundu Tuhan itself. The nearest public clinic listed on eTawau is the Klinik Kesihatan in Kundasang town, and serious cases go to Hospital Ranau, the district hospital, for which a replacement is being planned. If you know of a clinic or health post in the village, please tell eTawau.
我們找不到邦杜杜漢村內設有政府診所的公開記錄。eTawau記錄最近的公立診所是昆達山鎮的衛生診所，重症則送往縣醫院蘭腦醫院（政府正計劃興建新醫院取代）。如果您知道村內有診所或衛生站，請告訴eTawau。
Kami tidak menemui rekod diterbitkan tentang klinik kerajaan di dalam Bundu Tuhan sendiri. Klinik awam terdekat yang disenaraikan eTawau ialah Klinik Kesihatan di pekan Kundasang, dan kes serius dihantar ke Hospital Ranau, hospital daerah, yang penggantinya sedang dirancang. Jika anda tahu tentang klinik atau pos kesihatan di kampung ini, sila maklumkan kepada eTawau.
See Kundasang: health care and Ranau: health care.
For the Dusun, the hills and forests around Kinabalu are sacred and bound up with the spirits of the ancestors. When foreign tourists posed naked on the summit shortly before the June 2015 earthquake, many Dusun saw the quake as the mountain’s anger, and a cleansing ceremony was held for the mountain afterwards.
對杜順族來說，京那巴魯山周圍的山林是神聖的，與祖先的靈魂緊密相連。2015年6月地震前不久，有外國遊客在山頂裸體拍照，許多杜順人視地震為神山的憤怒，事後為神山舉行了潔淨儀式。
Bagi orang Dusun, bukit dan hutan di sekitar Kinabalu adalah suci dan berkait dengan roh nenek moyang. Apabila pelancong asing bergambar tanpa pakaian di puncak tidak lama sebelum gempa bumi Jun 2015, ramai orang Dusun melihat gempa itu sebagai kemarahan gunung, dan upacara penyucian diadakan untuk gunung itu selepasnya.
Sources: SmallTowns.my; “Cleansing the Sacred Mountain in the Aftermath of the 2015 Mount Kinabalu Earthquake” (research paper, ResearchGate).
Bombon (also called tagal) is a Kadazan-Dusun custom of closing a forest or river to protect it, with fines for anyone who breaks the ban. Bundu Tuhan formalised a bombon over its forest in 2003 and later wrote it into its village Rule Book.
Bombon（又稱tagal）是卡達山杜順族的習俗，封閉森林或河流以保護它，違者罰款。邦杜杜漢於2003年正式對村莊森林實施bombon，後來寫入村規。
Bombon (juga dipanggil tagal) ialah adat Kadazan-Dusun menutup hutan atau sungai untuk melindunginya, dengan denda bagi sesiapa yang melanggar larangan. Bundu Tuhan merasmikan bombon ke atas hutannya pada 2003 dan kemudian memasukkannya ke dalam Buku Peraturan kampung.
Sources: SmallTowns.my; Free Malaysia Today, 26 Nov 2021; Satoyama Initiative / JICA.
Most villagers are Christian. The Catholic parish of St Pius X runs the church, a convent, the children’s home and the big retreat centre, where church groups from all over Sabah come to pray. Down the road are other Christian retreats, including the family-run Haleluyah Retreat Centre.
大多數村民是基督徒。天主教聖庇護十世堂區管理教堂、修院、兒童之家和大型退修中心，沙巴各地的教會團體都來這裡禱告。沿路還有其他基督教退修處，包括家族經營的哈利路亞退修中心。
Kebanyakan penduduk beragama Kristian. Paroki Katolik St Pius X mengendalikan gereja, biara, rumah kanak-kanak dan pusat retret besar, tempat kumpulan gereja dari seluruh Sabah datang berdoa. Di sepanjang jalan terdapat tempat retret Kristian lain, termasuk Haleluyah Retreat Centre milik keluarga.
Sources: Archdiocese of Kota Kinabalu; Little Angel blog (2011).
Beside the road a small wooden hut keeps old human skulls — a reminder of the head-hunting past of the interior, now kept as heritage.
路旁一間小木屋裡存放著古老的人頭骨──那是內陸獵頭歷史的見證，如今作為文化遺產保存。
Di tepi jalan sebuah pondok kayu kecil menyimpan tengkorak manusia lama — peringatan zaman memburu kepala di pedalaman, kini disimpan sebagai warisan.
Source: Little Angel blog, January 2011.
At about 1,200 m the air stays near 20 °C by day, and nights can drop to about 18 °C. The village’s water comes from its own catchment forest, Hutan Winokok. Debris and rubbish washed into the streams are a worry, and the village rules set out what may and may not be done along its rivers.
海拔約1,200米，白天氣溫約20°C，夜間可降到約18°C。村莊的用水來自自己的集水森林Hutan Winokok。沖入溪流的雜物和垃圾令人擔憂，村規列明在河邊可以和不可以做的事。
Pada kira-kira 1,200 m, udara kekal sekitar 20 °C pada waktu siang, dan malam boleh turun kepada kira-kira 18 °C. Air kampung datang dari hutan tadahannya sendiri, Hutan Winokok. Serpihan dan sampah yang masuk ke anak sungai membimbangkan, dan peraturan kampung menetapkan apa yang boleh dan tidak boleh dilakukan di sepanjang sungainya.
Sources: SmallTowns.my; Archdiocese of Kota Kinabalu (night temperature); Satoyama Initiative / JICA.
At 7.15 am on 5 June 2015 a magnitude 6.0 earthquake shook the slopes of Kinabalu. In the days after, a Bundu Tuhan man told reporters, “I will never forget the moment I felt the ground shake”; Kundasang counted more than 50 aftershocks, and people slept little. Heavy rain then sent mud floods down Sungai Mesilau and other rivers, villagers in Kundasang and Kiau were moved to halls, and water supplies were cut when debris clogged the treatment dam.
2015年6月5日早上7時15分，一場6.0級地震撼動京那巴魯山坡。事後數日，一名邦杜杜漢村民對記者說：「我永遠不會忘記感到大地震動的那一刻。」昆達山錄得逾50次餘震，人們難以入睡。隨後大雨引發美斯里勞河等河流的泥流，昆達山和基亞烏的村民被安置在禮堂，雜物堵塞了水廠的水壩，供水中斷。
Pada jam 7.15 pagi, 5 Jun 2015, gempa bumi bermagnitud 6.0 menggegarkan lereng Kinabalu. Beberapa hari kemudian, seorang lelaki Bundu Tuhan memberitahu wartawan, “Saya tidak akan melupakan saat saya merasai gegaran tanah”; Kundasang mencatat lebih 50 gegaran susulan, dan penduduk kurang tidur. Hujan lebat kemudian membawa banjir lumpur di Sungai Mesilau dan sungai lain, penduduk Kundasang dan Kiau dipindahkan ke dewan, dan bekalan air terputus apabila serpihan menyumbat empangan rawatan.
Sources: Wikipedia, 2015 Sabah earthquake; MYNEWSHUB (citing mStar), 10 June 2015 (Jacky Mait of Bundu Tuhan); Vulcan Post, 25 June 2015.
The 760-hectare Hutan Winokok lies where the village’s Native Reserve overlaps the Tinompok Forest Reserve, gazetted as a Class 1 (totally protected) reserve in 1984. In 2021 a villagers’ committee asked for it to be excised and handed to the community as a conservation area, saying they have protected it for decades through bombon. The Sabah Forestry Department replied that the forest would stay a Class 1 reserve, offering the community special rights instead, and the matter was passed to the state’s Natural Resources Office.
760公頃的Hutan Winokok位於村莊原住民保留地與Tinompok森林保留地重疊之處，後者於1984年憲報為一級（全面保護）保留地。2021年，村民委員會要求把它剔出，交給社區作保育區，表示他們數十年來一直以bombon保護它。沙巴森林局回應說森林將維持一級保留地，改為給予社區特別權利，事件已交由州自然資源辦公室處理。
Hutan Winokok seluas 760 hektar terletak di kawasan Rizab Anak Negeri kampung bertindih dengan Hutan Simpan Tinompok, yang diwartakan sebagai rizab Kelas 1 (perlindungan penuh) pada 1984. Pada 2021 jawatankuasa penduduk meminta ia dikeluarkan dan diserahkan kepada komuniti sebagai kawasan pemuliharaan, dengan alasan mereka telah melindunginya selama berdekad melalui bombon. Jabatan Perhutanan Sabah menjawab bahawa hutan itu akan kekal sebagai rizab Kelas 1, dengan menawarkan hak istimewa kepada komuniti, dan perkara itu dirujuk kepada Pejabat Sumber Asli negeri.
Source: Free Malaysia Today, “Bundu Tuhan forest will be protected”, 26 Nov 2021.
Source: SmallTowns.my (best season, attractions).
