Photo: eTawau — the Batang Lupar at Sri Aman, 12 April 2017攝影：eTawau — 詩里阿曼的Batang Lupar，2017年4月12日Foto: eTawau — Batang Lupar di Sri Aman, 12 April 2017
Sarawak · Sri Aman Division砂拉越 · 詩里阿曼省Sarawak · Bahagian Sri Aman
One river, from the orangutan hills to the tidal bore一條河：從紅毛猩猩的山林到湧潮Satu sungai, dari bukit orang utan ke benak
Land and water, ecosystems, people and conservation of the Batang Lupar valleyBatang Lupar河谷的土地與水、生態系統、人與保育Tanah dan air, ekosistem, manusia dan pemuliharaan lembah Batang Lupar
5,467 km²in two old districts, now four (2021)原有兩縣，2021年起分為四縣dua daerah asal, kini empat (2021)
275 kmBatang Lupar, Sarawak’s third-longest riverBatang Lupar，砂拉越第三長河Batang Lupar, sungai ketiga terpanjang Sarawak
95%of Sarawak’s wild orangutans live in Batang Ai and Lanjak-Entimau砂拉越野生紅毛猩猩的95%住在Batang Ai與Lanjak-Entimauorang utan liar Sarawak tinggal di Batang Ai dan Lanjak-Entimau
5,100 haplanned rice granary along the Batang LuparBatang Lupar沿岸規劃中的稻米糧倉jelapang padi yang dirancang di Batang Lupar
Sri Aman Division is the valley of one great river, the Batang Lupar. It rises in the border hills with West Kalimantan, is dammed in its headwaters to make the Batang Ai reservoir, and flows past Sri Aman town (Simanggang) to a wide muddy estuary at Lingga. Twice a day the tide pushes back up it as a wave, the benak. Its upper valley holds most of Sarawak’s wild orangutans; its lower plains are being turned into a rice granary. This page looks at the division in four ways: land and water, ecosystems and biodiversity, people and land use, and change and conservation.
Bahagian Sri Aman ialah lembah sebatang sungai besar, Batang Lupar. Ia bermula di bukit sempadan dengan Kalimantan Barat, diempang di hulunya untuk membentuk takungan Batang Ai, dan mengalir melalui bandar Sri Aman (Simanggang) ke muara luas berlumpur di Lingga. Dua kali sehari air pasang menolak balik ke hulu sebagai ombak, iaitu benak. Lembah hulunya menempatkan kebanyakan orang utan liar Sarawak; dataran hilirnya sedang dijadikan jelapang padi. Halaman ini melihat bahagian ini dari empat sudut: tanah dan air, ekosistem dan biodiversiti, manusia dan guna tanah, serta perubahan dan pemuliharaan.
The districts, one card each各縣一張卡片Daerah demi daerah, satu kad setiap satu
For a long time Sri Aman Division had two districts, Sri Aman and Lubok Antu. On 14 December 2021 the sub-districts of Pantu and Lingga were raised to full districts, so the division now has four. Engkilili remains a sub-district of Lubok Antu, and Skrang of Sri Aman. The cards follow the river from the town down to the estuary, then up to the dam and the border.
Lama Bahagian Sri Aman hanya ada dua daerah, Sri Aman dan Lubok Antu. Pada 14 Disember 2021 daerah kecil Pantu dan Lingga dinaikkan menjadi daerah penuh, jadi bahagian ini kini ada empat daerah. Engkilili kekal daerah kecil Lubok Antu, dan Skrang daerah kecil Sri Aman. Kad-kad ini mengikut sungai dari bandar ke muara, kemudian ke hulu hingga empangan dan sempadan.
The benak town on the Batang LuparBatang Lupar上的湧潮之城Bandar benak di Batang Lupar
Sri Aman詩里阿曼（Sri Aman）Sri Aman
The division town, still called Simanggang by many, stands on a bend of the Batang Lupar where the tidal bore is highest. Its tributaries the Skrang and Lemanak run through Iban longhouse country, and the town trades in rubber, oil palm, pepper and timber.省會很多人仍叫它成邦江，位於Batang Lupar的一個河灣，正是湧潮最高的地方。支流Skrang河和Lemanak河流經伊班長屋地帶；市鎮是橡膠、油棕、胡椒和木材的集散地。Bandar bahagian ini, yang masih dipanggil Simanggang oleh ramai, terletak di selekoh Batang Lupar tempat benak paling tinggi. Anak sungainya, Skrang dan Lemanak, mengalir melalui kawasan rumah panjang Iban, dan bandar ini memperdagangkan getah, sawit, lada dan kayu balak.
District about 2,324 km² (2020, before Pantu and Lingga were separated). Photo: eTawau, rainbow over the Batang Lupar, 1 June 2008.全縣約2,324平方公里（2020年，Pantu和Lingga分出之前）。攝影：eTawau，Batang Lupar上的彩虹，2008年6月1日。Daerah kira-kira 2,324 km² (2020, sebelum Pantu dan Lingga dipisahkan). Foto: eTawau, pelangi di atas Batang Lupar, 1 Jun 2008.
Photo wanted — please email us eTawau@yahoo.com徵求照片 — 請電郵 eTawau@yahoo.comFoto diperlukan — sila e-mel kami di eTawau@yahoo.com
Estuary, rice fields and crocodiles河口、稻田與鱷魚Muara, sawah dan buaya
LinggaLinggaLingga
Near the mouth of the Batang Lupar. The flat land between Lingga and Banting is part of the Batang Lupar rice granary. In the 1990s most of Sarawak’s crocodile attacks on people happened on the Batang Lupar and the Lingga.靠近Batang Lupar河口。Lingga與Banting之間的平地屬於Batang Lupar稻米糧倉的一部分。1990年代砂拉越大部分鱷魚襲人事件都發生在Batang Lupar和Lingga河。Berhampiran muara Batang Lupar. Tanah rata antara Lingga dan Banting ialah sebahagian jelapang padi Batang Lupar. Pada 1990-an kebanyakan serangan buaya ke atas manusia di Sarawak berlaku di Batang Lupar dan Lingga.
Full district since 14 December 2021; its area has not been published.2021年12月14日起成為正式縣；面積尚未公佈。Daerah penuh sejak 14 Disember 2021; keluasannya belum diterbitkan.
No eTawau page yet.eTawau暫時還沒有這一頁。Belum ada halaman eTawau.
Hills, rubber and the Lachau market丘陵、橡膠與Lachau市集Bukit, getah dan pasar Lachau
PantuPantuPantu
The western part of the old Sri Aman District, crossed by the Pan Borneo Highway. Lachau, a small roadside bazaar, is where Iban farmers sell fruit, vegetables and crafts. At Aping in Pantu, an Iban community started its own oil palm scheme on customary land in 2005.舊詩里阿曼縣的西部，泛婆羅洲大道從中穿過。路邊小鎮Lachau是伊班農民出售水果、蔬菜和手工藝品的地方。2005年，Pantu的Aping伊班社區在習俗地上自辦了油棕計劃。Bahagian barat Daerah Sri Aman lama, dilalui Lebuhraya Pan Borneo. Lachau, pekan kecil tepi jalan, ialah tempat petani Iban menjual buah, sayur dan kraf. Di Aping, Pantu, sebuah komuniti Iban memulakan skim sawit sendiri di tanah adat pada 2005.
Full district since 14 December 2021: 833 km² (731 km² as a sub-district). Photo: eTawau, local fruit at Lachau, 8 February 2013.2021年12月14日起成為正式縣：833平方公里（分縣時為731平方公里）。攝影：eTawau，Lachau的本地水果，2013年2月8日。Daerah penuh sejak 14 Disember 2021: 833 km² (731 km² sebagai daerah kecil). Foto: eTawau, buah tempatan di Lachau, 8 Februari 2013.
Reservoir, rainforest and the border水庫、雨林與邊境Takungan, hutan hujan dan sempadan
Lubok AntuLubok AntuLubok Antu
The upper Batang Lupar, bordering West Kalimantan. Here the Batang Ai was dammed in 1985, drowning the valley to make a reservoir of about 85 km². Above it lie Batang Ai National Park and the Lanjak-Entimau Wildlife Sanctuary, the heart of Sarawak’s orangutan country. Most people are Iban.Batang Lupar上游，與西加里曼丹接壤。1985年Batang Ai河在這裡築壩，淹沒河谷，形成約85平方公里的水庫。水庫上方是Batang Ai國家公園和Lanjak-Entimau野生動物保護區，砂拉越紅毛猩猩的核心棲地。居民大多是伊班人。Batang Lupar hulu, bersempadan dengan Kalimantan Barat. Di sini Batang Ai diempang pada 1985, menenggelamkan lembah untuk membentuk takungan kira-kira 85 km². Di atasnya terletak Taman Negara Batang Ai dan Santuari Hidupan Liar Lanjak-Entimau, nadi kawasan orang utan Sarawak. Kebanyakan penduduk ialah Iban.
District about 3,143 km². Photo: eTawau, longboats on the Batang Ai reservoir, 6 April 2015.全縣約3,143平方公里。攝影：eTawau，Batang Ai水庫上的長舟，2015年4月6日。Daerah kira-kira 3,143 km². Foto: eTawau, perahu panjang di takungan Batang Ai, 6 April 2015.
Hakka bazaar where the benak ends湧潮盡頭的客家小鎮Pekan Hakka tempat benak berakhir
Engkilili英吉利里（Engkilili）Engkilili
A small bazaar on the Batang Lupar, founded in 1888. Hakka settlers came from Pontianak and Sambas in 1854, and in the 1870s mined gold at Marup. The town is named after a fruit tree, Lepisanthes alata. The tidal bore is said to die out near here.Batang Lupar畔的小鎮，1888年建立。1854年客家人從坤甸和三發遷來，1870年代在Marup採金。鎮名來自一種果樹Lepisanthes alata。據說湧潮就在這附近消失。Pekan kecil di Batang Lupar, dibuka pada 1888. Peneroka Hakka datang dari Pontianak dan Sambas pada 1854, dan pada 1870-an melombong emas di Marup. Pekan ini dinamakan sempena pokok buah Lepisanthes alata. Benak dikatakan hilang berhampiran sini.
Sub-district of Lubok Antu; bazaar founded 1888, 12 shophouses by 1920.Lubok Antu的分縣；市集建於1888年，1920年已有12間店屋。Daerah kecil Lubok Antu; pekan dibuka 1888, 12 rumah kedai menjelang 1920.
A note on the area. Sri Aman District (about 2,324 km²) and Lubok Antu District (about 3,143 km²) together make up the division’s 5,466.7 km². When Pantu became a district its area grew from 731 to 833 km², but the new boundaries of Sri Aman and Lingga districts have not been published. If you know them, please email us eTawau@yahoo.com.
Nota tentang keluasan. Daerah Sri Aman (kira-kira 2,324 km²) dan Daerah Lubok Antu (kira-kira 3,143 km²) bersama membentuk 5,466.7 km² bahagian ini. Apabila Pantu menjadi daerah, keluasannya bertambah dari 731 ke 833 km², tetapi sempadan baru Daerah Sri Aman dan Lingga belum diterbitkan. Jika anda tahu, sila e-mel kami di eTawau@yahoo.com.
Sources: Wikipedia, Sri Aman Division and Divisions of Malaysia; The Borneo Post, 14 and 15 December 2021 (Pantu, Lingga); The Star, 15 December 2021; Bernama, 29 September 2005 (Aping); eTawau pages on Sri Aman, Lachau, Engkilili and Batang Ai.資料：維基百科〈詩里阿曼省〉和〈馬來西亞的省〉；婆羅洲郵報，2021年12月14日和15日（Pantu、Lingga）；星報，2021年12月15日；馬新社，2005年9月29日（Aping）；eTawau的詩里阿曼、Lachau、英吉利里和Batang Ai頁面。Sumber: Wikipedia, Sri Aman Division dan Divisions of Malaysia; The Borneo Post, 14 dan 15 Disember 2021 (Pantu, Lingga); The Star, 15 Disember 2021; Bernama, 29 September 2005 (Aping); halaman eTawau tentang Sri Aman, Lachau, Engkilili dan Batang Ai.
2
Land & water土地與水Tanah & air
Under the Lupar valley runs one of the most important lines in the geology of Borneo, and over it runs a river with one of the world’s best-known tidal bores. Both shape the division.
Di bawah lembah Lupar terbentang salah satu garisan terpenting dalam geologi Borneo, dan di atasnya mengalir sungai dengan salah satu benak paling terkenal di dunia. Kedua-duanya membentuk bahagian ini.
A
The Lupar Line and the Lubok Antu mélangeLupar線與Lubok Antu混雜岩Garisan Lupar dan melange Lubok Antu
The Lupar Line is a great fault zone that runs along the valley; many geologists see it as a suture where two pieces of crust were joined in Cretaceous to early Tertiary times. Along it lies the Lubok Antu mélange (or complex): a jumble of blocks of red radiolarian chert, sandstone, limestone, basalt and gabbro set in sheared mudstone. The cherts are Late Jurassic to Cretaceous in age, and some of the larger blocks stand up as hills — Bukit Melarang, Bukit Buluk, Bukit Tongkat. A 2021 study dated the mélange’s source sediments to about 115–105 million years ago. When the Batang Ai dam was built, its quarries exposed gabbro and pillow lava that changed how geologists read this belt.
Garisan Lupar ialah zon sesar besar di sepanjang lembah; ramai ahli geologi melihatnya sebagai sutur tempat dua kepingan kerak bercantum pada zaman Kapur hingga awal Tertiari. Di sepanjangnya terletak melange (atau kompleks) Lubok Antu: campuran bongkah rijang radiolaria merah, batu pasir, batu kapur, basalt dan gabro dalam batu lumpur yang ricih. Rijangnya berusia Jurasik Akhir hingga Kapur, dan sebahagian bongkah besar menjadi bukit — Bukit Melarang, Bukit Buluk, Bukit Tongkat. Kajian 2021 mentarikhkan sedimen asal melange kepada kira-kira 115–105 juta tahun dahulu. Semasa empangan Batang Ai dibina, kuarinya mendedahkan gabro dan lava bantal yang mengubah tafsiran ahli geologi tentang jalur ini.
Sources: Tan 1982, Bulletin of the Geological Society of Malaysia 15; Haile, Lam & Banda 1994, GSM Bulletin 36; Basir Jasin & Mahadir Ramli 1995, Warta Geologi 21(3); Zhao et al. 2021, Chemical Geology 581.資料：Tan 1982年，《馬來西亞地質學會學報》15；Haile、Lam與Banda 1994年，學報36；Basir Jasin與Mahadir Ramli 1995年，《Warta Geologi》21(3)；Zhao等2021年，《Chemical Geology》581。Sumber: Tan 1982, Buletin Persatuan Geologi Malaysia 15; Haile, Lam & Banda 1994, Buletin GSM 36; Basir Jasin & Mahadir Ramli 1995, Warta Geologi 21(3); Zhao et al. 2021, Chemical Geology 581.
B
The Batang Lupar and its benakBatang Lupar與湧潮Batang Lupar dan benaknya
The Batang Lupar flows 275 km from the Klingkang Range to the South China Sea, entering it between Sebuyau and Kampung Teriso. Its mouth is a wide funnel that narrows and shallows upstream, so the rising tide is squeezed into a wave — the benak. The Sarawak Irrigation and Drainage Department says the bore forms at Pulau Seduku, about 44.6 km from the river mouth and 34.5 km below Sri Aman town, and runs about 45 km upriver; some people say it reaches Engkilili. It comes every day, larger at spring tides and in the dry season, and in the monsoon it can be more than 5 ft (1.5 m) high — enough to overturn small boats.
Batang Lupar mengalir 275 km dari Banjaran Klingkang ke Laut China Selatan, memasukinya antara Sebuyau dan Kampung Teriso. Muaranya ialah corong lebar yang semakin sempit dan cetek ke hulu, jadi air pasang dihimpit menjadi ombak — benak. Jabatan Pengairan dan Saliran Sarawak menyatakan benak terbentuk di Pulau Seduku, kira-kira 44.6 km dari muara dan 34.5 km di hilir bandar Sri Aman, dan bergerak kira-kira 45 km ke hulu; ada yang berkata ia sampai ke Engkilili. Ia berlaku setiap hari, lebih besar semasa air pasang besar dan musim kemarau, dan pada musim tengkujuh boleh melebihi 5 kaki (1.5 m) — cukup untuk menterbalikkan bot kecil.
Sources: Department of Irrigation and Drainage Sarawak, “Tidal Bore” (two pages); Wikipedia, Lupar River and Tidal bore; eTawau, Sri Aman Waterfront.資料：砂拉越水利灌溉局〈湧潮〉（兩頁）；維基百科〈Lupar河〉和〈湧潮〉；eTawau〈詩里阿曼河濱〉。Sumber: Jabatan Pengairan dan Saliran Sarawak, “Tidal Bore” (dua halaman); Wikipedia, Lupar River dan Tidal bore; eTawau, Sri Aman Waterfront.
C
The border highlands: Lanjak and the watershed邊境高地：Lanjak山與分水嶺Tanah tinggi sempadan: Lanjak dan legeh
East of Lubok Antu the land rises into steep, deeply cut hills along the Kalimantan border. The Lanjak-Entimau ranges straddle the watershed between the Batang Lupar and the Rajang, Sarawak’s longest river; they climb from about 60 m to 1,284 m at Bukit Lanjak, their highest peak, with sharp ridges and thin soils.
Di timur Lubok Antu tanah meninggi menjadi bukit curam yang terpotong dalam di sepanjang sempadan Kalimantan. Banjaran Lanjak-Entimau merentasi legeh antara Batang Lupar dan Rajang, sungai terpanjang Sarawak; ia naik dari kira-kira 60 m hingga 1,284 m di Bukit Lanjak, puncak tertingginya, dengan rabung tajam dan tanah nipis.
Source: Forest Department Sarawak, Lanjak Entimau Wildlife Sanctuary (ITTO project page).資料：砂拉越森林局〈Lanjak Entimau野生動物保護區〉（國際熱帶木材組織計劃頁）。Sumber: Jabatan Hutan Sarawak, Lanjak Entimau Wildlife Sanctuary (halaman projek ITTO).
D
The Batang Ai reservoirBatang Ai水庫Takungan Batang Ai
Sarawak’s first hydroelectric dam was built across the Batang Ai at Wong Irup in 1982–85: a concrete-faced rock-fill dam 85 m high and 810 m long, holding about 2.87 billion m³ of water in a reservoir of about 85 km² that reaches up the Ai and Engkari valleys. Sarawak Energy rates the plant at 108 MW. Since 2025 a 50 MW floating solar farm, covering about 86 ha of the lake, has been added.
Empangan hidroelektrik pertama Sarawak dibina merentasi Batang Ai di Wong Irup pada 1982–85: empangan isian batu bermuka konkrit setinggi 85 m dan sepanjang 810 m, menakung kira-kira 2.87 bilion m³ air dalam takungan kira-kira 85 km² yang menjangkau lembah Ai dan Engkari. Sarawak Energy menilai stesen ini 108 MW. Sejak 2025 ladang solar terapung 50 MW, meliputi kira-kira 86 ha tasik, telah ditambah.
Batang Ai Lake Recreation Park, on the shore of the reservoir. Photo: eTawau, April 2015.水庫岸邊的Batang Ai湖休閒公園。攝影：eTawau，2015年4月。Taman Rekreasi Tasik Batang Ai, di tepi takungan. Foto: eTawau, April 2015.
Sources: Wikipedia, Batang Ai Dam; Malay Mail, 20 June 2024; Ling et al. 2018, AACL Bioflux 11(2); eTawau, Batang Ai.資料：維基百科〈Batang Ai水壩〉；馬來郵報，2024年6月20日；Ling等2018年，《AACL Bioflux》11(2)；eTawau〈Batang Ai〉。Sumber: Wikipedia, Batang Ai Dam; Malay Mail, 20 Jun 2024; Ling et al. 2018, AACL Bioflux 11(2); eTawau, Batang Ai.
Batang Ai and Lanjak-Entimau: Sarawak’s orangutan strongholdBatang Ai與Lanjak-Entimau：砂拉越紅毛猩猩的堡壘Batang Ai dan Lanjak-Entimau: kubu orang utan Sarawak
Two protected areas meet above the reservoir. Lanjak-Entimau Wildlife Sanctuary was constituted in February 1983 to protect the orangutan (maias) and hornbills; at 168,758 ha it is Sarawak’s largest totally protected area, about 182,983 ha with its extension, and it holds at least eight forest types. Batang Ai National Park (1991, originally 24,040 ha) adjoins it to the south, and with its 2024 extension of 2,119 ha now covers 26,159 ha. To the south-east both meet Betung Kerihun National Park in West Kalimantan, forming a cross-border conservation area of about 1.1 million ha. About 2,000 wild Bornean orangutans (Pongo pygmaeus pygmaeus, the most threatened subspecies) live in Sarawak, and about 95% of them are in these two areas.
Dua kawasan terlindung bertemu di atas takungan. Santuari Hidupan Liar Lanjak-Entimau ditubuhkan pada Februari 1983 untuk melindungi orang utan (maias) dan enggang; seluas 168,758 ha ia kawasan terlindung sepenuhnya terbesar di Sarawak, kira-kira 182,983 ha dengan lanjutannya, dan mempunyai sekurang-kurangnya lapan jenis hutan. Taman Negara Batang Ai (1991, asalnya 24,040 ha) bersambung di selatannya, dan dengan lanjutan 2,119 ha pada 2024 kini meliputi 26,159 ha. Di tenggara kedua-duanya bertemu Taman Nasional Betung Kerihun di Kalimantan Barat, membentuk kawasan pemuliharaan rentas sempadan kira-kira 1.1 juta ha. Kira-kira 2,000 orang utan Borneo liar (Pongo pygmaeus pygmaeus, subspesies paling terancam) hidup di Sarawak, dan kira-kira 95% daripadanya di dua kawasan ini.
Sources: Forest Department Sarawak (ITTO) and ITTO project reports; Transboundary Protected Areas case study (Chai, updated by WCS); Sarawak Forestry Corporation via DayakDaily, 20 August 2025; Sarawak Tribune, 10 June 2026.資料：砂拉越森林局（國際熱帶木材組織）及其計劃報告；跨境保護區案例研究（Chai著，WCS更新）；砂拉越林業機構，經DayakDaily，2025年8月20日；砂拉越論壇報，2026年6月10日。Sumber: Jabatan Hutan Sarawak (ITTO) dan laporan projek ITTO; kajian kes Kawasan Terlindung Rentas Sempadan (Chai, dikemas kini oleh WCS); Perbadanan Perhutanan Sarawak melalui DayakDaily, 20 Ogos 2025; Sarawak Tribune, 10 Jun 2026.
B
Ulu Sungai Menyang: orangutans outside the parksUlu Sungai Menyang：保護區外的紅毛猩猩Ulu Sungai Menyang: orang utan di luar taman
Next to Batang Ai National Park lies Ulu Sungai Menyang, about 140 km² of forest that is not totally protected and is used by the local Iban. It holds the only viable orangutan population outside Sarawak’s protected areas. A WWF-Malaysia survey in 2024–25 estimated 167 orangutans there, up from about 115 a decade earlier. Batang Ai National Park itself was estimated to hold about 350.
Batang Ai國家公園旁邊是Ulu Sungai Menyang，約140平方公里的森林，並非全面保護區，由當地伊班人使用。這裡是砂拉越保護區以外唯一具存活能力的紅毛猩猩族群。世界自然基金會馬來西亞分會2024至25年的調查估計這裡有167隻，十年前約為115隻。Batang Ai國家公園本身估計約有350隻。
Bersebelahan Taman Negara Batang Ai terletak Ulu Sungai Menyang, kira-kira 140 km² hutan yang tidak dilindungi sepenuhnya dan digunakan oleh masyarakat Iban tempatan. Ia menempatkan satu-satunya populasi orang utan yang berdaya hidup di luar kawasan terlindung Sarawak. Tinjauan WWF-Malaysia pada 2024–25 menganggarkan 167 orang utan di sana, naik daripada kira-kira 115 sedekad sebelumnya. Taman Negara Batang Ai sendiri dianggarkan mempunyai kira-kira 350.
Sources: UKAS and The Star, 18 August 2026 (WWF-Malaysia survey); DayakDaily (Ulu Sungai Menyang); WCS Malaysia, The greater Batang Ai-Lanjak-Entimau.資料：UKAS和星報，2026年8月18日（世界自然基金會調查）；DayakDaily（Ulu Sungai Menyang）；WCS馬來西亞〈大Batang Ai-Lanjak-Entimau地景〉。Sumber: UKAS dan The Star, 18 Ogos 2026 (tinjauan WWF-Malaysia); DayakDaily (Ulu Sungai Menyang); WCS Malaysia, The greater Batang Ai-Lanjak-Entimau.
C
The Batang Lupar: crocodile riverBatang Lupar：鱷魚之河Batang Lupar: sungai buaya
The tidal Batang Lupar and its tributaries, the Lingga and the Seterap, are prime saltwater crocodile habitat. A 1992–97 Forest Department survey found a breeding population there, and about 77% of crocodile attacks on people in Sarawak in that period happened along the Batang Lupar system. The most famous animal, the six-metre “Bujang Senang”, was killed on a tributary in May 1992. Surveys in 2012–14 found crocodile densities in Sarawak’s major rivers up to 8–14 per km, with the Batang Lupar the highest. Pulau Seduku, where the benak forms, is now used as a sanctuary for relocated crocodiles.
Batang Lupar yang berpasang surut serta anak sungainya, Lingga dan Seterap, ialah habitat utama buaya tembaga. Tinjauan Jabatan Hutan 1992–97 menemui populasi membiak di sana, dan kira-kira 77% serangan buaya ke atas manusia di Sarawak dalam tempoh itu berlaku di sistem Batang Lupar. Buaya paling terkenal, “Bujang Senang” sepanjang enam meter, dibunuh di sebatang anak sungai pada Mei 1992. Tinjauan 2012–14 mendapati kepadatan buaya di sungai utama Sarawak sehingga 8–14 seekor per km, dengan Batang Lupar paling tinggi. Pulau Seduku, tempat benak terbentuk, kini digunakan sebagai santuari bagi buaya yang dipindahkan.
Sources: Forest Department Sarawak, Crocodile survey along some major rivers; The Borneo Post, 22 August 2018 (2012–14 survey); Bernama, 4 February 2021; The Borneo Post, 2025 (Pulau Seduku).資料：砂拉越森林局〈主要河流鱷魚調查〉；婆羅洲郵報，2018年8月22日（2012至14年調查）；馬新社，2021年2月4日；婆羅洲郵報，2025年（Pulau Seduku）。Sumber: Jabatan Hutan Sarawak, Crocodile survey along some major rivers; The Borneo Post, 22 Ogos 2018 (tinjauan 2012–14); Bernama, 4 Februari 2021; The Borneo Post, 2025 (Pulau Seduku).
D
Winter visitors: the barn swallows of Sri Aman冬候鳥：詩里阿曼的家燕Pelawat musim sejuk: burung layang-layang Sri Aman
From about October to April, barn swallows (Hirundo rustica) that breed in northern Asia spend the winter in South-East Asian towns. At dusk they swarm over downtown Sri Aman, catching insects drawn to the street lights, then settle for the night in long rows on the power lines. Researchers in Malaysia have found that the birds favour well-lit wires, probably as protection from owls and other predators.
Dari kira-kira Oktober hingga April, burung layang-layang (Hirundo rustica) yang membiak di utara Asia menghabiskan musim sejuk di bandar-bandar Asia Tenggara. Pada waktu senja mereka berkerumun di atas pusat bandar Sri Aman, menangkap serangga yang tertarik pada lampu jalan, kemudian bertenggek untuk bermalam dalam barisan panjang di wayar elektrik. Penyelidik di Malaysia mendapati burung ini memilih wayar yang terang, mungkin sebagai perlindungan daripada burung hantu dan pemangsa lain.
Barn swallows of Sri Aman, 6 February 2013. Photo: eTawau.詩里阿曼的家燕，2013年2月6日。攝影：eTawau。Burung layang-layang Sri Aman, 6 Februari 2013. Foto: eTawau.
Sources: Mansor et al. 2020, Raffles Bulletin of Zoology Supplement 35; eTawau, Sri Aman Town (observations, February–March 2013).資料：Mansor等2020年，《Raffles Bulletin of Zoology》增刊35；eTawau〈詩里阿曼市〉（2013年2至3月的觀察）。Sumber: Mansor et al. 2020, Raffles Bulletin of Zoology Supplement 35; eTawau, Sri Aman Town (pemerhatian, Februari–Mac 2013).
Where地點Di mana
Animals and plants recorded已記錄的動植物Haiwan dan tumbuhan yang direkodkan
Lanjak-EntimauLanjak-EntimauLanjak-Entimau
Orangutans and hornbills (the reasons for the sanctuary); at least eight forest types, mostly undisturbed primary forest from 60 to 1,284 m.紅毛猩猩和犀鳥（設立保護區的原因）；至少八種森林類型，大多是未受干擾的原始林，海拔60至1,284米。Orang utan dan enggang (sebab santuari ditubuhkan); sekurang-kurangnya lapan jenis hutan, kebanyakannya hutan primer tidak terganggu dari 60 hingga 1,284 m.
Batang Ai National ParkBatang Ai國家公園Taman Negara Batang Ai
About 350 orangutans (estimate); the IUCN Apes Portal gives a range of 119–580 and a decreasing trend.約350隻紅毛猩猩（估計）；IUCN猿類資料庫給出119至580隻的範圍，並標示為下降趨勢。Kira-kira 350 orang utan (anggaran); IUCN Apes Portal memberi julat 119–580 dan trend menurun.
Ulu Sungai MenyangUlu Sungai MenyangUlu Sungai Menyang
About 167 orangutans (2024–25), about 8% of Sarawak’s wild population.約167隻紅毛猩猩（2024至25年），約佔砂拉越野生族群的8%。Kira-kira 167 orang utan (2024–25), kira-kira 8% populasi liar Sarawak.
Batang Ai reservoirBatang Ai水庫Takungan Batang Ai
Several native river fish have disappeared since the dam and have been replaced by introduced species; farmed tilapia in cages.築壩後幾種原生河魚已經消失，被引進的魚種取代；網箱養殖羅非魚。Beberapa ikan sungai asli telah hilang sejak empangan dan digantikan oleh spesies yang dibawa masuk; tilapia diternak dalam sangkar.
Batang Lupar and LinggaBatang Lupar與LinggaBatang Lupar dan Lingga
Saltwater crocodile (Crocodylus porosus), the highest density among Sarawak’s surveyed rivers in 2012–14.鹹水鱷（Crocodylus porosus），2012至14年在砂拉越受調查河流中密度最高。Buaya tembaga (Crocodylus porosus), kepadatan tertinggi antara sungai yang ditinjau di Sarawak pada 2012–14.
Sri Aman town詩里阿曼市Bandar Sri Aman
Migratory barn swallows in winter; old silk-cotton trees (Ceiba pentandra) on the waterfront and the Resident’s Office hill.冬季的遷徙家燕；河濱和省署山上的老木棉樹（Ceiba pentandra）。Burung layang-layang penghijrah pada musim sejuk; pokok kekabu tua (Ceiba pentandra) di tepi sungai dan bukit Pejabat Residen.
Sources: Forest Department Sarawak (ITTO); IUCN SSC Apes Portal, Batang Ai National Park; The Star, 18 August 2026; DayakDaily (Ulu Sungai Menyang); UNIMAS study on the impact of land use and reservoir fisheries at Batang Ai; Forest Department Sarawak crocodile surveys; eTawau, The Silk Cotton Trees of Sri Aman Town.資料：砂拉越森林局（國際熱帶木材組織）；IUCN SSC猿類資料庫〈Batang Ai國家公園〉；星報，2026年8月18日；DayakDaily（Ulu Sungai Menyang）；砂拉越大學關於Batang Ai土地利用與水庫漁業影響的研究；砂拉越森林局鱷魚調查；eTawau〈詩里阿曼市的木棉樹〉。Sumber: Jabatan Hutan Sarawak (ITTO); IUCN SSC Apes Portal, Batang Ai National Park; The Star, 18 Ogos 2026; DayakDaily (Ulu Sungai Menyang); kajian UNIMAS tentang kesan guna tanah dan perikanan takungan di Batang Ai; tinjauan buaya Jabatan Hutan Sarawak; eTawau, The Silk Cotton Trees of Sri Aman Town.
4
People & land use人與土地利用Manusia & guna tanah
The Brooke government built James Fort at the mouth of the Skrang in 1849; it was attacked by the Iban leader Rentap in 1853. In June 1864 the fort was moved to Simanggang and rebuilt as Fort Alice, around which the town grew. The Second Division was created on 1 June 1873. In 1973 Simanggang was the place where the agreement ending the communist insurgency in the area was signed; the town was renamed Sri Aman, “town of peace”, at the end of 1973 and the division in March 1974. Today the division is mainly Iban; Malay villages farm rice along the lower river at Lingga and Banting; and Chinese families, Hakka at Engkilili since 1854 and Teochew traders since 1917, run the bazaars.
Kerajaan Brooke membina Kubu James di muara Skrang pada 1849; ia diserang oleh pemimpin Iban Rentap pada 1853. Pada Jun 1864 kubu itu dipindahkan ke Simanggang dan dibina semula sebagai Kubu Alice, dan bandar berkembang di sekelilingnya. Bahagian Kedua ditubuhkan pada 1 Jun 1873. Pada 1973 Simanggang menjadi tempat perjanjian yang menamatkan pemberontakan komunis di kawasan itu ditandatangani; bandar dinamakan semula Sri Aman, “bandar aman”, pada akhir 1973 dan bahagian pada Mac 1974. Hari ini bahagian ini kebanyakannya Iban; kampung Melayu menanam padi di hilir sungai di Lingga dan Banting; dan keluarga Cina, Hakka di Engkilili sejak 1854 dan pedagang Teochew sejak 1917, mengusahakan pekan.
Sources: eTawau, Sri Aman Division (old page), Sri Aman Town and Engkilili; Wikipedia, Sri Aman Division (1873, renaming 1974).資料：eTawau〈詩里阿曼省〉（舊頁）、〈詩里阿曼市〉和〈英吉利里〉；維基百科〈詩里阿曼省〉（1873年、1974年改名）。Sumber: eTawau, Sri Aman Division (halaman lama), Sri Aman Town dan Engkilili; Wikipedia, Sri Aman Division (1873, penukaran nama 1974).
Lingga, Banting, Stumbin, BijatLingga、Banting、Stumbin、BijatLingga, Banting, Stumbin, BijatA new rice granary新的稻米糧倉Jelapang padi baharuIADA Batang Lupar was set up in 2014 to build a granary of about 5,100 ha from Lingga–Banting to Seduku, Bijat, Stumbin, Gran and Entulang. In 2024 the state set aside RM1 billion to develop up to 10,000 ha; the Department of Agriculture runs a 46-ha seed farm at Stumbin.IADA Batang Lupar於2014年成立，要在Lingga–Banting至Seduku、Bijat、Stumbin、Gran和Entulang建設約5,100公頃的糧倉。2024年州政府撥出10億令吉，開發多達1萬公頃；農業局在Stumbin設有46公頃的種子農場。IADA Batang Lupar ditubuhkan pada 2014 untuk membina jelapang kira-kira 5,100 ha dari Lingga–Banting ke Seduku, Bijat, Stumbin, Gran dan Entulang. Pada 2024 negeri memperuntukkan RM1 bilion untuk membangunkan sehingga 10,000 ha; Jabatan Pertanian mengendalikan ladang benih 46 ha di Stumbin.
Batang Ai reservoirBatang Ai水庫Takungan Batang AiTilapia in cages網箱羅非魚Tilapia dalam sangkarCage culture began on the reservoir in 1993 with 3 tonnes. Today one company farms red tilapia in over 5,000 cages on 247 ha of the lake, and has exported to Singapore since the early 2020s.水庫網箱養殖始於1993年，當年產量3公噸。今天一家公司在湖上247公頃水面設有5,000多個網箱養殖紅羅非魚，2020年代初起出口新加坡。Ternakan sangkar bermula di takungan pada 1993 dengan 3 tan. Hari ini sebuah syarikat menternak tilapia merah dalam lebih 5,000 sangkar di atas 247 ha tasik, dan mengeksport ke Singapura sejak awal 2020-an.
Pantu, Lubok AntuPantu、Lubok AntuPantu, Lubok AntuOil palm and rubber油棕與橡膠Sawit dan getahRubber has long been the Iban smallholder’s cash crop; oil palm has spread since the 2000s, including community schemes on customary land such as Aping (about 300 ha, 37 families, 2005).橡膠長期是伊班小園主的經濟作物；2000年代起油棕擴展開來，包括在習俗地上的社區計劃，例如Aping（約300公頃、37戶，2005年）。Getah sejak lama tanaman kontan pekebun kecil Iban; sawit berkembang sejak 2000-an, termasuk skim komuniti di tanah adat seperti Aping (kira-kira 300 ha, 37 keluarga, 2005).
Throughout the division全省Seluruh bahagianPepper, padi and fruit胡椒、稻米與水果Lada, padi dan buahThe economy of the division is mostly agricultural, with oil palm, padi, pepper and cocoa the main crops. Hill padi, fruit, vegetables and crafts reach roadside markets such as Lachau.本省經濟以農業為主，主要作物是油棕、稻米、胡椒和可可。旱稻、水果、蔬菜和手工藝品被送到Lachau等路邊市集出售。Ekonomi bahagian ini kebanyakannya pertanian, dengan sawit, padi, lada dan koko sebagai tanaman utama. Padi bukit, buah, sayur dan kraf sampai ke pasar tepi jalan seperti Lachau.
Integrated fish cage culture on the Batang Ai reservoir, 6 April 2015. Photo: eTawau.Batang Ai水庫上的綜合網箱養魚，2015年4月6日。攝影：eTawau。Ternakan ikan sangkar bersepadu di takungan Batang Ai, 6 April 2015. Foto: eTawau.
Sources: The Borneo Post, 16 May 2014 and 2025 (granary area); Dewan Rakyat written reply, 9 October 2019 (IADA 2014); Malay Mail, 11 June 2024; M-FICORD, 9 September 2025; The Borneo Post, 1 December 2022 (seed farm); Ling et al. 2018; The Borneo Post, 7 November 2025 (tilapia); Bernama, 29 September 2005; Wikipedia, Sri Aman Division.資料：婆羅洲郵報，2014年5月16日及2025年（糧倉面積）；國會書面答覆，2019年10月9日（IADA 2014年）；馬來郵報，2024年6月11日；砂拉越食品工業部，2025年9月9日；婆羅洲郵報，2022年12月1日（種子農場）；Ling等2018年；婆羅洲郵報，2025年11月7日（羅非魚）；馬新社，2005年9月29日；維基百科〈詩里阿曼省〉。Sumber: The Borneo Post, 16 Mei 2014 dan 2025 (keluasan jelapang); jawapan bertulis Dewan Rakyat, 9 Oktober 2019 (IADA 2014); Malay Mail, 11 Jun 2024; M-FICORD, 9 September 2025; The Borneo Post, 1 Disember 2022 (ladang benih); Ling et al. 2018; The Borneo Post, 7 November 2025 (tilapia); Bernama, 29 September 2005; Wikipedia, Sri Aman Division.
Batang Ai: power for the state, land lost for the IbanBatang Ai：全州得到電力，伊班人失去土地Batang Ai: tenaga untuk negeri, tanah hilang bagi Iban
Flooding the Ai valley displaced about 3,000 Iban from 26 longhouses. They were moved to the Batang Ai Resettlement Scheme to grow cocoa and rubber, but the programme did not succeed. In 2018 second-generation settlers said they could not find land to build houses, and a UNIMAS study found that, short of farmland, many families had gone back to farm their old customary land above the waterline.
Penenggelaman lembah Ai memindahkan kira-kira 3,000 orang Iban dari 26 rumah panjang. Mereka dipindahkan ke Skim Penempatan Semula Batang Ai untuk menanam koko dan getah, tetapi program itu tidak berjaya. Pada 2018 peneroka generasi kedua berkata mereka tidak dapat mencari tanah untuk membina rumah, dan kajian UNIMAS mendapati, kerana kekurangan tanah ladang, ramai keluarga kembali mengusahakan tanah adat lama mereka di atas paras air.
Sources: Free Malaysia Today, 22 February 2018; Wikipedia, Batang Ai Dam; UNIMAS study on land use in the Batang Ai catchment.資料：自由今日大馬，2018年2月22日；維基百科〈Batang Ai水壩〉；砂拉越大學關於Batang Ai集水區土地利用的研究。Sumber: Free Malaysia Today, 22 Februari 2018; Wikipedia, Batang Ai Dam; kajian UNIMAS tentang guna tanah di tadahan Batang Ai.
B
Water quality in and below the reservoir水庫內外的水質Kualiti air di dalam dan di bawah takungan
The lake stratifies: below a thermocline at about 10–15 m the water is low in oxygen. Studies by UNIMAS found more nutrients and algae at the fish-cage sites, with effects mostly limited to the area around the cages, and warned that dry-season conditions can cause fish kills. An Asian Development Bank review noted periodic problems with oxygen-poor water and hydrogen sulphide downstream of the dam, harming river fisheries.
Tasik ini berlapis: di bawah termoklin pada kira-kira 10–15 m air kurang oksigen. Kajian UNIMAS mendapati lebih banyak nutrien dan alga di tapak sangkar ikan, dengan kesan kebanyakannya terhad di sekitar sangkar, dan memberi amaran bahawa keadaan musim kemarau boleh menyebabkan ikan mati. Satu kajian semula Bank Pembangunan Asia mencatat masalah berkala air kurang oksigen dan hidrogen sulfida di hilir empangan, yang menjejaskan perikanan sungai.
The Batang Ai below the dam, with the hydroelectric complex behind. Photo: eTawau, April 2015.水壩下游的Batang Ai河，後方是水電站。攝影：eTawau，2015年4月。Batang Ai di hilir empangan, dengan kompleks hidroelektrik di belakang. Foto: eTawau, April 2015.
Sources: Ling et al. 2018, AACL Bioflux 11(2); UNIMAS final-year studies 2012–2016 (Batang Ai reservoir water quality); summary table of ADB-funded hydropower projects.資料：Ling等2018年，《AACL Bioflux》11(2)；砂拉越大學2012至2016年畢業研究（Batang Ai水庫水質）；亞洲開發銀行資助水電項目摘要表。Sumber: Ling et al. 2018, AACL Bioflux 11(2); kajian tahun akhir UNIMAS 2012–2016 (kualiti air takungan Batang Ai); jadual ringkasan projek hidro dibiayai ADB.
C
Orangutans: losses and gains紅毛猩猩：失與得Orang utan: kehilangan dan keuntungan
Between 1999 and 2015 the orangutan population of this part of Sarawak is estimated to have fallen by about 900, and in 2016 a flanged male was found shot at the proposed northern extension of Batang Ai National Park. Since then the news has been better: the park was extended by 2,119 ha in 2024, the Ulu Sungai Menyang population has grown, and Sarawak Forestry Corporation describes the state’s wild population as stable at about 2,000. Conservationists warn that new roads along forest edges can cut through orangutan ranges.
估計1999至2015年間，砂拉越這一帶的紅毛猩猩減少了約900隻；2016年，在Batang Ai國家公園擬議的北面擴展區發現一隻被槍殺的成年雄性。此後消息較為樂觀：國家公園在2024年擴展了2,119公頃，Ulu Sungai Menyang的族群增加，砂拉越林業機構形容全州野生族群穩定在約2,000隻。保育人士提醒，沿森林邊緣新建的道路可能切斷紅毛猩猩的活動範圍。
Antara 1999 dan 2015 populasi orang utan di bahagian Sarawak ini dianggarkan berkurang kira-kira 900, dan pada 2016 seekor jantan dewasa ditemui ditembak di cadangan lanjutan utara Taman Negara Batang Ai. Sejak itu beritanya lebih baik: taman dilanjutkan 2,119 ha pada 2024, populasi Ulu Sungai Menyang bertambah, dan Perbadanan Perhutanan Sarawak menyifatkan populasi liar negeri stabil pada kira-kira 2,000. Pemulihara memberi amaran bahawa jalan baru di pinggir hutan boleh memotong kawasan jelajah orang utan.
Sources: IUCN SSC Apes Portal (Voigt et al. 2018; Pandong 2019); Sarawak Tribune, 10 June 2026; The Star, 18 August 2026.資料：IUCN SSC猿類資料庫（Voigt等2018年；Pandong 2019年）；砂拉越論壇報，2026年6月10日；星報，2026年8月18日。Sumber: IUCN SSC Apes Portal (Voigt et al. 2018; Pandong 2019); Sarawak Tribune, 10 Jun 2026; The Star, 18 Ogos 2026.
D
The lower river: crocodiles, rice and the benak下游：鱷魚、稻米與湧潮Sungai hilir: buaya, padi dan benak
Protection since the 1990s brought crocodiles back, and with them more attacks; since crocodiles were moved to CITES Appendix II in 2016, controlled culling has been allowed in high-risk rivers such as the Batang Lupar. Downstream, the new rice granary will drain and irrigate thousands of hectares of floodplain. The Irrigation and Drainage Department notes that dredging and river training are among the works that could make the tidal bore disappear.
Perlindungan sejak 1990-an membawa kembali buaya, dan bersamanya lebih banyak serangan; sejak buaya dipindahkan ke Lampiran II CITES pada 2016, penakaian terkawal dibenarkan di sungai berisiko tinggi seperti Batang Lupar. Di hilir, jelapang padi baharu akan menyalir dan mengairi beribu-ribu hektar dataran banjir. Jabatan Pengairan dan Saliran menyatakan bahawa pengorekan dan pembetulan sungai antara kerja yang boleh menyebabkan benak hilang.
Sources: The Borneo Post, 2025 (crocodiles, CITES); Department of Irrigation and Drainage Sarawak, “Tidal Bore”; Malay Mail, 11 June 2024.資料：婆羅洲郵報，2025年（鱷魚、瀕危物種公約）；砂拉越水利灌溉局〈湧潮〉；馬來郵報，2024年6月11日。Sumber: The Borneo Post, 2025 (buaya, CITES); Jabatan Pengairan dan Saliran Sarawak, “Tidal Bore”; Malay Mail, 11 Jun 2024.
Your own photographs are welcome: the Lingga estuary and its rice fields, Engkilili and the upper Batang Lupar, the benak arriving at Sri Aman, the Skrang and Lemanak rivers, Lanjak-Entimau, and any orangutan, hornbill or plant you have recorded in the division. They will go straight into the cards above.
Foto anda amat dialu-alukan: muara Lingga dan sawahnya, Engkilili dan Batang Lupar hulu, benak tiba di Sri Aman, Sungai Skrang dan Lemanak, Lanjak-Entimau, dan apa-apa orang utan, enggang atau tumbuhan yang anda rakam di bahagian ini. Ia akan terus dimasukkan ke dalam kad di atas.
✦
Sources資料來源Sumber
Wikipedia, Sri Aman Division — 5,466.7 km²; Second Division 1873; renamed 1974; main crops.
Also: Tan 1982, Bulletin of the Geological Society of Malaysia 15 (Lubok Antu mélange); The Star, 15 December 2021 (new districts); The Borneo Post, 22 August 2018 and 2025 (crocodile surveys, CITES, Pulau Seduku); Dewan Rakyat written reply, 9 October 2019 (IADA Batang Lupar 2014); The Borneo Post, 1 December 2022 (Stumbin seed farm); UNIMAS studies on the Batang Ai reservoir (land use, fisheries, water quality, 2012–2016); Asian Development Bank hydropower summary table (Batang Ai downstream water).
